تاسیس حزب دموکرات کردستان در 16 اوت 1946 و پیوستن تمامی سازمانهای سیاسی در جنوب کردستان به این حزب، جنبش انقلابی کرد در جنوب کردستان را وارد مرحله جدیدی کرد. در این مرحله با درک اهمیت جایگاه اقشار فعال و تاثیرگذار جامعه و بهره‌گیری از توانمندی‌های آنان، رهبری حزب تلاش کرد تا اقشار مختلف جامعه از جمله قشر دانشجویی را که گسترده‌ترین قشر فکری و تاثیرگذار جامعه را تشکیل می‌داد، سازماندهی کند.
حزب دموکرات کردستان از بدو تاسیس مانند سایر احزاب و سازمانهای عراقی تلاش کرد تا در مسائل مهم کشور مشارکت داشته باشد و این امر عمدتاً از طریق دانشجویان که از فعال‌ترین اعضای حزب بودند و مشارکت مؤثری در رویدادهای کشور داشتند، صورت می‌گرفت. اما در آن زمان فعالیت‌ها در چارچوب اتحادیه عمومی دانشجویان عراق انجام می‌شد که به طور کامل تحت کنترل کمونیست‌ها بود، اگرچه روابط خوبی بین دانشجویان کرد درون حزب دموکرات کردستان و حزب کمونیست عراق برقرار بود.
شروع تلاش‌های دانشجویان کرد برای تاسیس سازمان خود به سال تحصیلی 1946-1947 بازمی‌گردد، زمانی که دانشجویان کرد در یک مدرسه راهنمایی در کویسنجق یک سازمان مخفی به نام (جمعیت پیشرفت تحصیلی) تاسیس کردند. این سازمان از بدو تاسیس فاقد اساسنامه و برنامه خاص خود بود، هرچند اعضای آن در قالب یک هسته متشکل از 30 نفر سازماندهی شده بودند.
برای نخستین بار در عراق و در سال 1948، کنگره سباع در 14 آوریل تصمیم به تاسیس یک سازمان دانشجویی به نام (اتحادیه عمومی دانشجویان عراق) گرفت. دانشجویان کرد نقش بسزایی در موفقیت این کنگره داشتند و انتخابات نمایندگان کنگره در (52) مدرسه برگزار شد و در مناطق کردنشین نمایندگان حزب دموکرات کردستان در کنگره پیروز شدند؛ بنابراین تصمیم گرفته شد شعبه‌ای از اتحادیه دانشجویان کردستان-عراق ویژه امور دانشجویان کرد افتتاح شود.
تاسیس اتحادیه دانشجویان کردستانبه دلیل تحولاتی که عراق در آن زمان پشت سر می‌گذاشت، تفاوت در اهداف و ایدئولوژی‌ها باعث شد تا دانشجویان کرد بیش از پیش از دانشجویان عراق جدا شوند، تا جایی که به دو جنبش کاملاً متفاوت تبدیل شدند که هر کدام برای دستیابی به اهداف خود تلاش می‌کردند. این عوامل باعث شد تا رهبری حزب دموکرات کردستان با جدیت بیشتری به موضوع تاسیس یک سازمان دانشجویی کرد در چارچوب حزب بنگرد و در کنگره سوم خود در 26 ژانویه ١٩٥٣ تصمیم به تاسیس سازمانهای توده‌ای گرفت که از جمله آنها تصمیم به تاسیس سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) بود. پس از تصمیم کنگره، دانشجویان کرد بلافاصله دست به کار شده و اولین کنگره خود را در 18 فوریه ١٩٥٣ در بغداد به صورت مخفیانه برگزار کردند.
این کنگره در خانه (زیاد حمه آقا کویه) در نزدیکی منطقه باب المعظم و با حضور پنجاه نماینده از دانشکده‌های دانشگاه بغداد و شهرهای اربیل، سلیمانیه، کرکوک و موصل برگزار شد.
شخصیت‌هایی چون احمد عبدالله آمیدی، جلال طالبانی، شمس‌الدین محمد مفتی، حلمی علی شریف، حیدر حمد امین، محمد فرج، غفور رشید آقا، فائق صبری و تعدادی دیگر از دانشجویان نقش بسزایی در موفقیت این کنگره داشتند.
کنگره دو روز به طول انجامید و پس از بحث و تبادل نظر، تصمیم به تشکیل دو کمیته گرفته شد؛ یکی برای اصلاح برنامه و اساسنامه داخلی و دیگری برای انتشار نشریه‌ای درباره دلایل و اهمیت تاسیس این سازمان. سپس رای‌گیری برای انتخاب رئیس، دبیر و اعضای دبیرخانه آغاز شد که در نتیجه آن، احمد عبدالله آمیدی به عنوان اولین رئیس و جلال طالبانی به عنوان دبیر سازمان انتخاب شدند. از نظر اختیارات، سمت ریاست یک رتبه نمادین محسوب می‌شد و تصمیم‌گیری و اختیارات اجرایی عمدتاً بر عهده دبیر و دبیرخانه بود (6). هفت عضو دبیرخانه نیز به شرح زیر انتخاب شدند:
١- شمس‌الدین محمد مفتی
٢- فاضل سعید آقا
٣- عمر مصطفی (دبابه)
٤- کمال محی‌الدین
٥- حلمی علی شریف
٦- حیدر حمد امین
٧- غفور رشید آقا.
سپس کمیته عالی (دفتر دبیرخانه)، جمال شالی را به عنوان مسئول روابط دانشکده‌های دانشگاه بغداد منصوب کرد. پس از پایان کنگره، کتابچه‌ای به زبان عربی با عنوان "چرا اتحادیه دانشجویان کردستان؟" منتشر شد و شعبات اتحادیه در بیشتر شهرها مانند بغداد، اربیل، سلیمانیه، کرکوک، کویه (کویسنجق)، رواندوز، خانقین و موصل افتتاح گردید و فعالیت‌ها گسترش و توسعه یافت.
پس از یک سال فعالیت به عنوان رئیس سازمان، احمد عبدالله آمیدی در سال 1954 پس از فارغ‌التحصیلی از دانشسرای عالی معلمان و استخدام به عنوان معلم استعفا داد و شمس‌الدین محمد مفتی به جای وی به عنوان رئیس سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) منصوب شد.
به این ترتیب، کار و فعالیت دانشجویان کرد در چارچوب سازمان خودشان از (اتحادیه عمومی دانشجویان عراق) جدا شد و دانشجویان عضو تشکیلات حزب دموکرات کردستان تلاش‌ها و مبارزات خود را در قالب سازمان (اتحادیه دانشجویان کردستان) متمرکز کردند تا به توسعه هرچه بیشتر جنبش فرهنگی و انقلابی و خدمت به دانشجویان در جنوب کردستان بپردازند.
منابع:١- ماجد حسن علی، الحركة الطلابية الكردية في العراق (١٩٢٦-١٩٧٠)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد/ دانشگاه صلاح‌الدین در اربیل ٢٠٠٨، انتشارات سپیریز، (اربیل - چاپخانه حاجی هاشم).
٢- عرفان عزیز عزیز، کۆنگرە و کۆنفڕانسەکانى یەکێتى قوتابیانى کوردستان، چاپ اول، (اربیل- چاپخانه روژهه لات-٢٠١٢).
٣- یەکێتى قوتابیانى کوردستانى عێراق- لێژنەى ڕۆشنبیرى و ڕاگەیاندنى ناوەندى مەکتەبى سکرتاریەت، قوتابیانى کوردستان بۆ پێویستى بە بوونى ڕێکخراوێکى تایبەتى هەیە، (دسامبر ١٩٧٣).
٤- نهاد دایرةالمعارف حزب دموکرات کردستان، مێژوو پارتی دیموكراتی كوردستان كۆنگره كۆنفرانس (پرۆگرام و په‌یره‌وی ناخۆ)، جلد اول، چاپ اول، (اربیل - چاپخانه روژهه لات - ٢٠٢١).
٥- صلاح رشید، مام جەلال دیدارى تەمەن لە لاوێتیەوە بۆ کۆشکى کۆمارى، بخش اول، چاپ دوم، (سلیمانیه- چاپخانه کارو- ٢٠١٧).
6- نشریه خەباتی قوتابیان، در یک مصاحبه ویژه پرزیدنت طالبانی جزئیات تاسیس (ی.ق.ک) را تشریح می‌کند، شماره ١٠٩، (ژوئن ٢٠١٢).