Barûdoxê aştiyane li Başûrê Kurdistanê, wekî ku di 11ê Adara 1970yî de hatibû lihevkirin, zêde nejiya, hikûmeta Bexda hêdî hêdî sozên xwe şikandin û serkirdayetiya şoreşê ji her demê zêdetir bêhêvî bû. Rewş gihîşt wê astê ku di sala 1974an de şer careke din di navbera her du aliyan de derket. Bêguman, ev barûdox bandoreke mezin li ser karê rêxistinên girseyî yên Partiya Demokrat a Kurdistanê kir, bi taybetî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, bi awayekî ku çalakiyên wê yên rêxistinî piraniya deverên Îraqê li xwe digirtin.
Piştî lidarxistina Kongreya Heftem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, ji ber barûdoxên nebaş, û her çendî biryar bû kongreya salane were lidarxistin, lê armanc pêk nehat. Ev rewş piştî Peymana Cezayîrê ya 6ê Adara 1975an û şikestina Şoreşa Îlonê ya neteweyî alozir bû, ku rêxistinên partiyê yên herêmî li Başûrê Kurdistanê bi temamî hatin astengkirin û hejmareke mezin ji Kurdên Îraqî reviyan welatên cîran, bi taybetî Îranê.
Tevî Peymana Cezayîrê û şikestina şoreşê, hewldanên ji bo vejandina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê nesekinîn. Di 16ê Kanûna Pêşîn a 1975an de, yekem rêxistina veşartî ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ji aliyê Rêber Mela Husên Efdal ve li Zaxo hat damezrandin. Vê rêxistina veşartî karî di demek kurt de çalakiyên xwe pêş bixe û bibe platformek ji bo gihandina dengê şoreşê ji gelê Başûrê Kurdistanê re. Ev rêxistina veşartî piştî eşkerekirin û darvekirina Rêber Mela Husên Efdal di 23ê Nîsana 1976an de bi dawî bû(1).
Çalakiyên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ji ber çavdêriya tund a li ser koçberên li Îranê heta rûxandina rejîma şah di Sala 1979 de û hatina Komara Îslamiya Îranê gelek sînordar bûn. Ev guhertina di desthilatdariya Îranê de hinek azadiya kar da koçberan. Di 17ê Gulanê 1979an de, wan li bajarê Kerec ê Îranê civînek bi navê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê li dar xist û tê de sekreteriyek nû ji bo Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hat hilbijartin, ku ji van kesan pêk dihat: Dilşad Barzanî, Zekeriya Akreyî, Şêrko Burhan Dizeyî, Helmet Elî Ebdullah, Seyfedîn Reşîd Sindî, Taha Ebdulrehman Berwarî û Hacî Ebdulrehman Derwêş(2).
Piştî vê civîna berfireh, di sala 1979an de, rêxistina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê du kovar derxistin: Dengê Qutabî bi zimanê Kurdî û Seda-yê Daniş-amûz (Dengê Qutabî) bi zimanê Farisî(3).
Vê civînê rê ji bo lidarxistina konferansa Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di sala 1981ê de xweş kir. Konferans li bajarê Kerec bi amadebûna 67 endaman hat lidarxistin û şaxê koçberan ê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hat damezrandin. (Dengê Qutabiyan) bû zimanê rêxistina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê şaxê koçberan li Îranê(4), û berpirsiyar û endamên karîger bi rêya dengdanê hatin hilbijartin bi vî awayî:
1- Hacî Ebdulrehman Derwêş - berpirsiyarê şaxê
2- Taha Ebdulrehman Berwarî - endamê karîger ê şaxê
3- Zenûn Yûnis Rûzbiyanî - endamê karîger ê şaxê
4- Hacî Remezan Akreyî - endamê karîger ê şaxê(5)
Piştî damezrandina şaxê koçberan ê Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, rêxistinên wê berfireh bûn û gelek çalak bûn. Şaxê konferansa xwe ya duyem di sala 1982an de û ya sêyem di sala 1983an de li dar xist(6).
Piştî vê konferansê, heta sala 1986an, barûdoxê rêxistinên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê zêde neguherî, her çendî rêxistinên şaxê koçberan ê Yekîtiya Şêwirmendên Demokrat a Kurdistanê û heta şaxên wê li Hewlêr, Silêmanî û Kerkûkê piştî sala 1983an çalak bûn, û di sala 1986an de rolek bandorker bi rêxistinên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê re lîstin. Ji ber vê yekê, ji ber nêzîkbûna têkoşîna wan, serkirdayetiya partiyê û sekreteriya her du rêxistinan di sala 1986an de biryara yekbûnê û lidarxistina konferansek hevbeş ji bo her du rêxistinan dan(7).
Lidarxistina konferansê:
Konferansa hevbeş a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Şêwirmendên Demokrat a Kurdistanê ji 28 heta 30ê Tebaxa 1986an li gundê Xinêre yê parêzgeha Hewlêrê di bin dirûşma (Ber bi yekîtiyê ve ji bo rûxandina rejîmê û bidawîkirina şer heta ku em bi aştî û demokrasiyê bixwînin) hat lidarxistin. Karên wê bi amadebûna 77 endaman dest pê kir û armanca vê konferansê yekkirina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Şêwirmendên Demokrat a Kurdistanê di rêxistinekê de bû(8).
Di destpêkê de, axaftina Komîsyona çavdêr a konferansê hat xwendin, piştre peyama Serok Mesûd Barzanî, axaftina Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, û peyama Azadîxwazên Neteweyî yên Kurdistanî (KOK) û sekreteriya Rizgarî hatin xwendin(9).
Heyetek ji 15 endaman ji bo Komîteya Cîbicîkar a Yekîtiya Xwendekar û Şêwirmendên Kurdistanî bi vî awayî hat hilbijartin:
1- Krîstof Yelda Turxan, ku bi navê Rêbwar Yelda tê naskirin, wek sekreter.
2- Kurdistan Bîrdaûd Qadir
3- Hacî Ebdulrehman
4- Îbrahîm Mistefa
5- Ebdullah Xelo Elî
6- Îsmaîl Îbrahîm Fettah, ku bi navê Semko Amêdî tê naskirin
7- Feryad Şefî' Mihemed, ku bi navê Feryad Barzanî tê naskirin
8- Tiyar Selîm
9- Ehmed Mela Qasim
10- Adil Elî
11- Azad Faiq Xefûr ku bi navê Dizewar Faiq tê naskirin
12- Newzad Mihemed Necîb
13- Rif'et Seîd Mihemed Emîn
14- Îhsan Ebdullah Qasim ku bi navê Îhsan Amêdî tê naskirin
15- Rizgar Kumkî, ku bi navê Rizgar Kurdistanî tê naskirin(11).
Endamên yedek ên komîteyên cîbicîkar:
1- Ehmed Dizekrî
2- Nebî Ehmed
3- Hesen Mihemed Hesen, ku bi navê Hesen Şêwirmend tê naskirin(10).
Di civîna yekem a Komîteya Cîbicîkar de ku di 20ê Îlona 1986an de li baregeha Mekteba Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê bi amadebûna hevsengeran Îdrîs Barzanî û Fazil Mîranî, endamên Mekteba Siyasî hat lidarxistin, ofîsa sekreteriya Yekîtiya Xwendekar û Şêwirmendên Kurdistanî bi vî awayî hat hilbijartin:
1- Rêbwar Yelda - sekreter.
2- Hacî Ebdulrehman - endamê ofîsa sekreteriyê
3- Îbrahîm Mistefa Mihemed - endamê ofîsa sekreteriyê
4- Feryad Barzanî - endamê ofîsa sekreteriyê
5- Ebdullah Xelo - endamê ofîsa sekreteriyê
Her wiha berpirsiyarên şaxan ji nav endamên Komîteya Cîbicîkar bi vî awayî hatin hilbijartin:
1- Adil Elî - berpirsiyarê şaxê Hewlêrê
2- Dizewar Faiq - berpirsiyarê şaxê Kerkûkê
3- Newzad Mihemed Necîb - berpirsiyarê şaxê Silêmaniyê
4- Rif'et Seîd Mihemed Emîn - berpirsiyarê şaxê koçberan
5- Semko Amêdî - berpirsiyarê şaxê Duhok - Nînewa(12)
Konferansê hejmarek biryar derxistin, di nav wan de:
Kovara Pêşketin derxistin, ku hejmara yekem a kovarê di Kanûna 1987an de bi 16 rûpelan derket, û hejmara dawî ya kovarê di qonaxa têkoşîna çiya de hejmara 22yemîn bû di 3ê Mijdara 1990î de(13). Ji bo amadekirina yekkirina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Şêwirmendên Demokrat a Kurdistanê, gotar û çalakî di Radyoya Dengê Kurdistanê de hatin weşandin. Piştgirîkirina Şoreşa Gulanê û Eniya Niştimanî ya Demokratîk (CUD) û dijberiya siyaseta erebkirinê li Başûrê Kurdistanê(14).
Ji girîngtirîn çalakiyên siyasî di vê qonaxê de, derxistina daxuyaniyekê ji bo piştgirîkirina Yekîtiya Xwendekar û Şêwirmendên Cîhanî di konferansa Havana ya sala 1987an de ji bo doza Kurdî û Yekîtiya Xwendekar û Şêwirmendên Kurdistanî bû. Yekîtiyê li 127 welat û herêman çalakî kirin, û di meha Tîrmeha 1989an de jî beşdarî konferansa Pyongyang bûn ku ji aliyê Yekîtiya Cîhanî ya Xwendekar û Şêwirmendan ve hatibû organîzekirin(15).
Di warê perwerde û hîndekariyê de, ji bo yekem car di dîroka Kurdan de, wan berpirsiyariya avakirina dibistanan û dabînkirina mamosteyan û kelûpelên perwerdeyî li deverên azadkirî yên Kurdistanê girtin ser xwe.
Çavkanî û pêvek
1- Sasan Ewnî, Yekîtiya Qutabiyên Kurdistanê çend aliyên têkoşîn û dîrokê, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê- 1998), r 70.
2- Luqman Xerîb, Şehîd Hacî Ebdulrehman qonaxekî tijî bexşîş di dîroka tevgera xwendekar û ciwanên Kurdistanê de, (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîriyê - 2003z), r. 68.
3- Mûsa Ehmed, Rojnamegeriya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê- 1998), r.r. 31-32.
4- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşîn, r. 75.
5- Luqman Xerîb, çavkaniya pêşîn, 68.
6- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşîn, r. 78.
7- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, çapa yekem, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012), r. 87.
8- Silav li heştemîn bîranîna konferansa Tebaxê 28-30ê Tebaxa 1986, Rojnameya Brayetî, organa Partiya Demokrat a Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 2030, (Hewlêr, duşem, 29ê Tebaxa 1994), r. 8.
9- Sîrwan Osman, Dîrokekî geş û karwanekî nequtayî, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê- 2014), r. 15.
10- Erfan Ezîz, çavkaniya pêşîn, r.r. 89-90.
11- Heman çavkanî, r. 90.
12- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşîn, r. 118.
13- Mûsa Ehmed, r.r. 4-6.
14- Erfan Ezîz, çavkaniya pêşîn, r.r. 91-92.
15- Sasan Ewnî, çavkaniya pêşîn, r. 122.
16- Heman çavkanî, r.r. 26,29.