وضعیت صلح‌آمیز در جنوب کردستان، همان‌طور که در ١١ مارس ١٩٧٠ بر سر آن توافق شده بود، دیری نپایید و دولت بغداد به‌تدریج از وعده‌های خود سر باز زد و رهبری انقلاب بیش از هر زمان دیگری ناامید شد. کار به جایی رسید که جنگ دوباره در سال ١٩٧٤ میان طرفین آغاز شد. قطعاً این وضعیت تأثیر بسزایی بر فعالیت سازمان‌های توده‌ای حزب دموکرات کردستان، به‌ویژه اتحادیه دانشجویان کردستان داشت، به طوری که فعالیت‌های تشکیلاتی آن بخش بزرگی از خاک عراق را در بر می‌گرفت.
پس از برگزاری هفتمین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان، به دلیل شرایط نامساعد، قرار بود کنگره سالانه برگزار شود، اما این هدف محقق نشد. این وضعیت پس از توافق الجزایر در ٦ مارس ١٩٧٥ و شکست انقلاب ملی سپتامبر پیچیده‌تر شد، به‌گونه‌ای که تشکیلات حزبی محلی در جنوب کردستان به‌طور کامل تعطیل شدند و تعداد زیادی از کردهای عراقی به کشورهای همسایه، به‌ویژه ایران پناه بردند.
با وجود توافق الجزایر و شکست انقلاب، تلاش‌ها برای احیای اتحادیه دانشجویان کردستان متوقف نشد؛ در ١٦ دسامبر ١٩٧٥، اولین تشکیلات مخفی اتحادیه دانشجویان کردستان به دست ریبر ملا حسین آودل در زاخو بازتأسیس شد. این تشکیلات مخفی توانست در مدت کوتاهی فعالیت خود را توسعه دهد و به سکویی برای رساندن صدای انقلاب به مردم جنوب کردستان تبدیل شود، اما این سازمان مخفی پس از کشف شدن و اعدام ریبر ملا حسین آودل در ٢٣ آوریل ١٩٧٦ (١) پایان یافت.
فعالیت‌های اتحادیه دانشجویان کردستان به دلیل نظارت شدید اعمال‌شده بر پناهندگان در ایران تا سقوط نظام پادشاهی در سال ١٩٧٩ که جمهوری اسلامی ایران جایگزین آن شد، بسیار محدود بود. این تغییر در حکومت ایران به پناهندگان مقداری آزادی عمل داد و در ١٧ مه ١٩٧٩، نشستی را در شهر کرج ایران تحت نام اتحادیه دانشجویان کردستان برگزار کردند و در آن دبیرخانه‌ای جدید برای اتحادیه دانشجویان کردستان انتخاب شد که شامل این افراد بود: دلشاد بارزانی، زکریا آکریی، شیرکو برهان دزه‌ای، هلمت علی عبدالله، سیف‌الدین رشید سندی، طه عبدالرحمن برواری و حاجی عبدالرحمن درویش (٢).
پس از این نشست گسترده، در سال ١٩٧٩، سازمان اتحادیه دانشجویان کردستان دو مجله «دەنگی قوتابی» (صدای دانشجو) به زبان کردی و «صدای دانش‌آموز» (دەنگی قوتابی) به زبان فارسی منتشر کرد (٣).
این نشست راه را برای برگزاری کنفرانس اتحادیه دانشجویان کردستان در سال ١٩٨١ هموار کرد. کنفرانس در شهر کرج با حضور ٦٧ عضو برگزار شد و شعبه پناهندگان اتحادیه دانشجویان کردستان تأسیس گردید. «دەنگی قوتابیان» به ارگان رسمی سازمان اتحادیه دانشجویان کردستان - شعبه پناهندگان در ایران تبدیل شد (٤) و مسئول و اعضای فعال از طریق رأی‌گیری به شرح زیر انتخاب شدند:
١- حاجی عبدالرحمن درویش - مسئول شعبه
٢- طه عبدالرحمن برواری - عضو فعال شعبه
٣- ذنون یونس روزبیانی - عضو فعال شعبه
٤- حاجی رمضان آکریی - عضو فعال شعبه (٥)
پس از تأسیس شعبه پناهندگان اتحادیه دانشجویان کردستان، تشکیلات آن گسترش یافت و بسیار فعال شد و این شعبه دومین کنفرانس خود را در سال ١٩٨٢ و سومین کنفرانس خود را در سال ١٩٨٣ برگزار کرد (٦).
پس از این کنفرانس، تا سال ١٩٨٦، وضعیت تشکیلات اتحادیه دانشجویان کردستان تغییر چندانی نکرد، اگرچه سازمان‌های شعبه پناهندگان اتحادیه جوانان دموکرات کردستان و حتی شعب آن در اربیل، سلیمانیه و کرکوک پس از سال ١٩٨٣ فعال شدند و نقش مؤثری در کنار تشکیلات اتحادیه دانشجویان کردستان در سال ١٩٨٦ ایفا کردند؛ بنابراین به دلیل نزدیکی مبارزاتشان، رهبری حزب و دبیرخانه دو سازمان در سال ١٩٨٦ تصمیم به ادغام و برگزاری کنفرانس مشترک برای دو سازمان گرفتند (٧).
برگزاری کنفرانس:
کنفرانس مشترک اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه جوانان دموکرات کردستان از ٢٨ تا ٣٠ اوت ١٩٨٦ در روستای خنیره از توابع استان اربیل تحت شعار (به سوی اتحاد برای سرنگونی رژیم و پایان دادن به جنگ تا در آرامش و دموکراسی درس بخوانیم) برگزار شد. کار خود را با حضور ٧٧ عضو آغاز کرد و هدف از این کنفرانس، یکی کردن اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه جوانان دموکرات کردستان در یک سازمان واحد بود (٨).
در ابتدا پیام کمیته نظارت بر کنفرانس قرائت شد و سپس پیام رئیس مسعود بارزانی، پیام دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان، پیام آزادگان ملی‌گرای کردستانی (کوک) و دبیرخانه رزگاری قرائت گردید (٩).
هیئتی متشکل از ١٥ عضو برای کمیته اجرایی اتحادیه دانشجویان و جوانان کردستان به شرح زیر انتخاب شدند:
١- کریستوف یلدا تورخان، معروف به ریبوار یلدا، به عنوان دبیر.
٢- کردستان بیرداود قادر
٣- حاجی عبدالرحمن
٤- ابراهیم مصطفی
٥- عبدالله خلو علی
٦- اسماعیل ابراهیم فتاح، معروف به سمکو آمیدی
٧- فریاد شفیع محمد، معروف به فریاد بارزانی
٨- تیار سلیم
٩- احمد ملا قاسم
١٠- عادل علی
11 - آزاد فائق غفور معروف به دزوار فایق
١٢- نوزاد محمد نجیب
١٣- رفعت سعید محمد امین
١٤- احسان عبدالله قاسم معروف به احسان آمیدی
١٥- رزگار کمکی، معروف به رزگار کردستانی (١١).
اعضای علی‌البدل کمیته اجرایی:
١- احمد دزکری
٢- نبی احمد
٣- حسن محمد حسن، معروف به حسن شبیبه (١٠).
در اولین نشست کمیته اجرایی که در تاریخ ٢٠ سپتامبر ١٩٨٦ در مقر دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان با حضور رفقا ادریس بارزانی و فاضل میرانی، اعضای دفتر سیاسی برگزار شد، دفتر دبیرخانه اتحادیه دانشجویان و جوانان کردستان به شرح زیر انتخاب شد:
١- ریبوار یلدا - دبیر.
٢- حاجی عبدالرحمن - عضو دفتر دبیرخانه
٣- ابراهیم مصطفی محمد - عضو دفتر دبیرخانه
٤- فریاد بارزانی- عضو دفتر دبیرخانه
٥- عبدالله خلو- عضو دفتر دبیرخانه
همچنین مسئولین شاخه‌ها از میان اعضای کمیته اجرایی به شرح زیر انتخاب شدند:
١- عادل علی- مسئول شاخه اربیل
٢- دزوار فائق- مسئول شاخه کرکوک
٣- نوزاد محمد نجیب- مسئول شاخه سلیمانیه
٤- رفعت سعید محمد امین- مسئول شاخه پناهندگان
٥- سمکو آمیدی- مسئول شاخه دهوک ـ نینوا(١٢)
این کنفرانس تعدادی تصمیم صادر کرد که از جمله آن‌ها عبارتند از:
انتشار مجله پێشكه‌وتن (پیشرفت) که اولین شماره آن در ژانویه ١٩٨٧ در ١٦ صفحه منتشر شد، و آخرین شماره مجله در مرحله مبارزه کوهستان، شماره ٢٢ در ٣ نوامبر سال ١٩٩٠ (١٣) بود. به عنوان مقدمه‌ای برای ادغام اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه جوانان دموکرات کردستان، پخش مقالات و فعالیت‌ها در رادیو صدای کردستان. حمایت از انقلاب گولان و جبهه ملی دموکراتیک (جود) و مخالفت با سیاست عرب‌سازی در جنوب کردستان(١٤).
از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی در این مرحله، صدور بیانیه حمایت اتحادیه جهانی دانشجویان و جوانان در کنفرانس هاوانا سال برای مسئله کردی و اتحادیه دانشجویان و جوانان کردستان ١٩٨٧ بود، و این اتحادیه در ١٢٧ کشور و منطقه فعال بود و همچنین در ماه ژوئیه ١٩٨٩ در کنفرانس پیونگ‌یانگ که توسط اتحادیه جهانی دانشجویان و جوانان سازماندهی شده بود، شرکت کردند(١٥).
در زمینه تعلیم و تربیت، برای اولین بار در تاریخ کردها، آن‌ها مسئولیت تأسیس مدارس و تأمین معلمان و مواد آموزشی در مناطق آزادشده در کردستان را بر عهده گرفتند.
منابع و پانوشت‌ها
١- ساسان عونی، یەکێتى قوتابیانى کوردستان چەند لایەنێکى تێکۆشان و مێژوو، (هەولێر- چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە- ١٩٩٨)، ل ٧٠.
٢- لوقمان غه‌ریب، شه‌هید حاجی عه‌بدولڕە‌حمان قۆناغێكی پڕ به‌خشش له مێژووی بزاڤی قوتابیان و لاوانی كوردستان، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆشنبیریی ـ ٢٠٠٣ز)، ل ٦٨.
٣- موسا ئەحمەد، ڕۆژنامەگەریی یەکێتى قووتابیانى کوردستان، (هەولێر- چاپخانەى وەزارەتى پەروەردە- ١٩٩٨)، ل ل ٣١-٣٢.
٤- ساسان عەونى، سەرچاوەى پیشوو، ل ٧٥.
٥- لوقمان غەریب، سەرچاوەى پێشوو، ٦٨.
٦- ساسان عەونى، سەرچاوەى پیشوو، ل ٧٨.
٧- عرفان عەزیز عەزیز، کۆنگرە و کۆنفڕانسەکانى یەکێتى قوتابیانى کوردستان، چاپى یەکەم، (هەولێر-چاپخانەى ڕۆژهەڵات-٢٠١٢)، ل ٨٧.
٨- سڵاو له هه‌شته‌مین بیره‌وه‌ری كۆنفرانسی ئاب ٢٨ ـ ٣٠ی ئابی ١٩٨٦، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموكراتی كوردستان - یه‌كگرتوو، ژماره ٢٠٣٠، (هه‌ولێر، دووشه‌مه، ٢٩ی ئابی ١٩٩٤)، ل ٨.
٩- سیروان عثمان، مێژووێکى پرشنگداروکاروانێکى نەپساوە، (هەولێر- چاپخانەى وەزارەتى رۆشنبیرى- ٢٠١٤)، ل ١٥.
١٠- عرفان عەزیز، سەرچاوەى پێشوو، ل ل ٨٩-٩٠.
١١- هەمان سەرچاوە، ل ٩٠.
١٢- ساسان عه‌ونی، سه‌رچاوه‌ی پێشو، ل ١١٨.
١٣- موسا ئەحمەد، ل ل ٤-٦.
١٤- عرفان عەزیز، سەرچاوەى پێشوو، ل ل ٩١-٩٢.
١٥- ساسان عه‌ونی، سه‌رچاوه‌ی پێشو، ل ١٢٢.
١٦- هەمان سەرچاوە، ل ل ٢٦،٢٩.