Jînenîgarî

Elî Xelîl Xoşewî sala 1925an li gundê Sîlkê ser bi nahiyeya Şêrwan Mezin li qezaya Mêrgesor li parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye, sala 1952an li Yekîtiya Sovyetê li zanîngeha Taşqendê xwendiye û bawernameya peymangehê di beşa ramyarî de wergirtiye, sala 1954an bo xwendina bilind li zanîngeha Moskowê hatiye wergerandin, piştî vegera xwe ji Yekîtiya Sovyetê di sala 1959an de wek mamostayê dibistanê li gundê Sîlkê hatiye damezrandin, sala 1975an piştî nesko ya Şoreşa Eylûlê wek penaber rû dike Îranê û li Neqede û piştre li bajarê Kerecê niştecih dibe, di meha îlonê ya 1975an de hevalbendê serok Mistefa Barzanî bûye ku bo çareseriyê çûye wîlayeta Mînîsotayê ya Amerîkayê, di dîroka 21ê kanûna duyem a 2011an de li Selahedîn (Hewlêr) koça dawî kiriye û li goristana gundê Sîlkê hatiye veşartin.

 

Xebatname

Di sala 1935an de Xelîl Xoşewî yê bavê bi destê hikûmeta wê demê ya Îraqê şehîd hatiye kirin, sala 1943an li binkeya polîsên Bîrekepra xizmeta serbazî dike, di dîroka 15ê çiriya pêşîn a 1943an de binkeya polîsên Bîrekepra radestî leşkerê şoreşgerê Barzan dike û peywendî bi rêzên Şoreşa Duyemîn a Barzan dike ku bi serkirdatiya serok Mistefa Barzanî dijî rejîma wê demê hilgirsa bû. Di wê demê de beşdarî di girtina wan binkeyên polîsan de kiriye ku li devera sînorî ya şoreşê hebûn: binkeya polîsên Şanedêr, binkeya polîsên Xêrezok û binkeya polîsên Şêrwan Mezin.

Di 19ê tebaxa 1945an de bi fermana dadgeha urfî ya serbazî ya Îraqî dest bi ser gişt milk û malên veguhêz û neveguhêzên wî de hatiye girtin. Di 11ê çiriya pêşîn a 1945an de piştî nesko ya Şoreşa Duyemîn a Barzan hevsengê şoreşgeran rû dike Rojhilatê Kurdistanê. Sala 1947an piştî nesko ya Komara Dêmokrata Kurdistanê li serê berevaniya Komara Kurdistanê li Mehabadê dijî artêşa wê demê ya Îranê serkirdatiya bereya Nelos dike û beşdarî di şerên berevaniyê yên wek: şerê Gojar û şerê Şino û Neqedeyê kiriye. Di 23ê gulana 1947an de wek berpirsê deste beşdarî rêçûna ber bi Yekîtiya Sovyetê dike û di şeran de roleke mezin hebûye, piştî ku di 18ê hezîrana 1947an de li rûbarê Aras derbas bûye, di 19ê hezîrana 1947an de li gel gişt hevalên xwe bo dema çil rojan li komelgeheke serava ya Sakedeşt li Nexçewan a Komara Sovyeta Azerbaycanê hatine danîn ku bi têlên dirikî hatibûn dorpêçkirin û ji aliyê serbazan ve pasewaniya wan dihat kirin û wek dîlên şer muamele li gel wan dihat kirin, piştre bi biryara desthilatdarên Yekîtiya Sovyetê li ser navçeyên Axdam, Laçîn û Ayolax li Komara Azerbaycanê hatine dabeşkirin, di dîroka 10ê kanûna pêşîn a 1947an de hatine veguhastin bo kampên Bakûyê li Komara Sovyeta Azerbaycanê. Di dîroka 23ê kanûna duyem a 1947an de beşdarî meşqa serbazî bûye û ku rojane bi serperiştiya efserên Komara Sovyeta Azerbaycanê bo dema heşt saetan meşq dikirin. Li gel wê rojane bo dema çar saetan beşdarî di wê xûlê de dikir ku ji aliyê penaberên xwendewar ve bo fêrbûna nivîsîn û xwendina zimanê Kurdî hatibû vekirin.

 Di dîroka 29ê tebaxa 1948an de li gel gişt hevalên xwe li Komara Sovyeta Azerbaycanê hatiye veguhastin bo komelgeha Çirçûk nêzîkî Taşqend a paytexta Komara Sovyeta Ozbekistanê, li wir jî di meşqa serbazî de berdewam bûye, meha adara 1949an li gel hevalên xwe bi şêweyê deste û taxim bi firoke hatine veguhastin bo girava Mûnyak ku li navenda gola Oralê bû. Di çiriya paşîn a 1951an de vedigere Vrîvîskî li Yekîtiya Sovyetê.

 Di dîroka 25ê sibata 1959an de ji aliyê desthilatdarên Komara Îraqê bi piştrastbûn bi madeya dehem a birgeya A ya babetê heftê û sê ku ji aliyê encûmena wezîran û bi piştrastbûn bi hewarkiriyê hejmar 19 ya sala 1959an derçûye bo xwe û hevalên xwe ber lêbûrdana giştî ketin, piştî 14ê tîrmeha 1958an li ser rasperdeya serok Mistefa Barzanî bi mebesta dirêjêdan bi xwendinê maye. Piştî temamkirina xwendina xwe di 16ê nîsana 1959an de li gel hevalên xwe bi geşta Groziya li rêya bendera Besrayê li başûrê Komara Îraqê vegeriyaye Kurdistanê.

Li gel hilgirsa Şoreşa Eylûlê peywendî dike û beşdarî şerê gundê Germkê yê ser bi parêzgeha Dihokê kiriye û di vî şerî de birîndar bûye, sala 1962an bi biryara serok Mistefa Barzanî tê kirin fermandeyê hêz li Dihokê û serkirdatiya şerên çiyayê Metîn û Geliyê Qentarayê kiriye, fermandeyê hêza Amêdiyê bûye, di dîroka 3ê çiriya paşîn a 1971an de li ser bingeha rêkeftina 11ê adarê bi fermana Ehmed Hesen Bekir serokê encûmena serkirdatiya şoreşê pileya raîd distîne û dibe fermandeyê fewcê. Sala 1979an beşdarî Şoreşa Gulanê bûye û berpirsê beşa Şino bûye, sala 1991ê beşdarî di raperîna gelê Kurdistanê dike, di dîroka 16ê tebaxa 1996an de di çarçoveya ahengên yûbîlê zêrîn de ji ber xebat û berxwedana xwe di Şoreşa Duyemîn a Barzan, Komara Dêmokrata Kurdistanê, rêçûna ber bi Yekîtiya Sovyetê, Şoreşa Eylûlê, Şoreşa Gulanê ji aliyê serok Mesûd Barzanî madalyaya Barzanî yê nemir jê re hatiye bexşîn.

     

                                                                                                           

Çavkanî:
  1. Çavpêketina kovara Metîn, Hevçeperê Barzanî yê nemir Ezîz Qazî bîranînên xwe vedigêre, beşê yekê, kovara Metîn, lqê yekê Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 47, xûla sêyê, Dihok, çapxaneya Hawar, kanûna yekê 1995z, l 32.
  2. Çavpêketina kovara Metîn, Hevçeperê Barzanî yê nemir Ezîz Qazî bîranînên xwe vedigêre, beşê duyê, kovara Metîn, lqê yekê Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Yekgirtû, hejmar 48, xûla sêyê, Dihok, çapxaneya Hawar, kanûna duyê 1996z, l l 31-33.
  3. Hamîd Gewherî, Madalyaya Barzanî bilindtirîn xelata rêzlênanê, berga yekê, (Hewlêr - çapxaneya Hacî Haşim - 2015z), l l 17, 469.
  4. Hamîd Gewherî, Madalyaya Barzanî bilindtirîn xelata rêzlênanê, berga duyê, (Hewlêr - çapxaneya Hacî Haşim - 2015z), l l 29, 467.
  5. Hikûmeta Herêma Kurdistanê, wezareta pilandanînê, yekeyên kargêriyên parêzgehên Herêma Kurdistanê û hejmara malbatan û rûniştvanan, Hewlêr, 2009z, l l 124, 138.
  6. Hemîd Gerdî, Puxteya Dîroknamê, çapa yekê, (Hewlêr - Dezgeha Çap û Weşana Aras - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z), r. r. 51, 60, 62, 80, 90, 95, 133, 155.
  7. Heyder Farûq El-Samirraî, Ziya Ce'fer û rola wî ya siyasî û aborî li Îraqê, (Londûn – Darulhîkme - 2016m), r. 203.
  8. Dana Adams Schmidt, Seferek bo nav mêrên azayên Kurdistanê, wergerandina Ebûbekir Salih Îsmaîl, (Dihok - Dezgeha Lêkolîn û Weşana Mukriyanî - Çapxaneya Xanî - 2008z), r. r. 119, 293-294.
  9. Zerard Silêman Beg Dergeleyî, Bîranînên min di salên 1943-1977an de, (Silêmanî - Çapxaneya Rehend - 2002z), r. 164.
  10. Sefa Caf, Şoreşa niştimanî û neteweyî ya Îlonê û heybeta Es'ed Xoşewî, (Hewlêr – Çapxaneya Minare - 2007z), r. r. 38-40, 117-118, 173.
  11. Sefer Yûsif Mîrxan Jajokî, Binyatnerên îroyên Kurdistanê, (Hewlêr-Çapxane ne diyar-2010z), r. r. 11-21.
  12. Sefer Yûsif Mîrxan, Pêşmerge û hevalê dêrînê Barzaniyê nemir (Elî Xelîl Xoşewî Sêlkê) gihîşte karwanê şehîdan, Kovara Dengê Pêşmerge, organa Mekteba Giştî ya Rewşenbîrî û Ragihandina Pêşmerge, hejmar 154, Pîrmam, Çapxaneya Rewşenbîrî, Kanûna Duyê ya 2011z, r. 79.
  13. Siyamend Mehmûd Sêlkî, Karwanê serfiraziyê, çapa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Pak - 2006z), r. r. 135-139.
  14. Şeban Elî Şeban, Hinek zanîyari siyasî û dîrokî, çapa sêyê, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013z), r. 37.
  15. Şefîq Husên Şetunsî, Çavpêketinek digel pêşmergeyê şoreşa Îlona mezin (Muhemmed Yehya Hesen Berwarî), Kovara Dengê Pêşmerge, organa Mekteba Giştî ya Rêkxistina Pêşmerge, hejmar 142, Hewlêr, Çapxaneya Aras, Kanûna Duyê ya 2010z, r. 53.
  16. Şewket Şêx Yezdîn, Yûbîla zêrîn a Pêşmerge, (Pîrmam - Çapxane Xebat - 1996z), r. 14.
  17. Şewket Mela Îsmaîl Hesen, Rojek di dîroka şoreşa Îlonê de, çapa yekê, (Hewlêr - Nivîsgeha Tefsîr bo Weşan û Ragihandinê - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2007z), r. r. 16, 40, 46, 49, 59, 75, 156.
  18. Salih Yûsif Sofî, Kronolojiya Kurdistanê û cîhanê, çapa yekê, berga duyê, (Dihok - Çapxaneya Parêzgeha Dihokê - 2013z), r. r. 577, 607, 856.
  19. Salih Yûsif Sofî, Kronolojiya Kurdistanê û cîhanê, çapa yekê, berga sêyê, (Dihok - Çapxaneya Parêzgeha Dihokê - 2013z), r. 1005.
  20. Umer Farûqî, Serdarê dana jiyan û têkoşînên nemir Mela Mistefa Barzanî, çapa duyê, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2002z), r. 39.
  21. Ebdulrehman Mela Hebîb Ebûbekir, Eşîreta Barzan di navbera 1931 - 1991an de, çapa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Rewşenbîrî - 2001z), r. r. 113, 121, 126-127.
  22. Ebdulla Xefûr, Ferhenga erdnîgariya Hewlêrê, (Hewlêr - Weşanên Akademiya Kurdî - Çapxaneya Hacî Haşim - 2015z), r. r. 95, 323.
  23. Elî Tahir Xorkî, Li dor salvegera 32 saliya şoreşa 26ê Gulanê ya niştimanî û pêşketinê, Kovara Dengê Pêşmerge, organa Mekteba Giştî ya Rewşenbîrî û Ragihandina Pêşmerge, hejmar 122, Pîrmam, Çapxaneya Rewşenbîrî, Gulana 2008z, r. 27.
  24. Elî Kemal Kerîm Berzî, Kesayetiyên navdarên Kurd di sedsala bîstem de, berga yekê, (Hewlêr - Weşana Projeya Berzî - Çapxaneya Zanîngehê - 1999z), r. 50.
  25. Qareman Mehdî, Vegerandina Barzanî, vegerandina hêvî û îradeya xebatê... destpêka dîrokekê nû, Kovara Dengê Pêşmerge, hejmar 91, Pîrmam, Çapxaneya Rewşenbîrî, Çiriya Pêşîn a 2005z, r. 27.
  26. Karwan Muhemmed Mecîd, Barzaniyan ji Mehabadê heta Sovyetê, çapa yekê, (Silêmanî - Çapxaneya Peywend - 2011z), r. r. 84, 94-96.
  27. Kovara Hetaw, hejmar 154, sala şeşê, Hewlêr, Çapxaneya Kurdistan, Înî, 15ê Nîsana 1959an, r. r. 2, 4.
  28. Di bîranînên fermandarê şehîd Hesoyê Mîrxan Jajokî, 62 roj digel Barzanî, çûna Barzaniyan bo Yekîtiya Sovyetê, çapa yekê (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîrî - 1997z), r. r. 45, 118.
  29. Leys Ebdulmuhsin Cewad El-Zubeydî, Şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an li Îraqê, (Bexda - Darulreşîd lilneşr - 1979m), r. 288.
  30. M. Ehmed Muhemmed Çîço, Bo dîrokê di bîranînên Muhemmed Çîço Pêndroyî de, çapa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Şehab - 2010z), r. 30.
  31. Muhemmed Tewfîq Wurdî, Çûna Barzaniyanê qehreman bo Sovyetê, çapa duyê, (Hewlêr - Çapxaneya Hawser - 2001z), r. 53.
  32. Muhemmed Salih Pêndroyî (Cegersoz), Jiyana çandî û civakî ya devera Mizûrî Bala, (Hewlêr – Çapxaneya Rojhilat - 2020z), r. 85.
  33. Muhemmed Mela Qadir, Serborî, kurteyek ji bîranînan, çapa yekê, (Hewlêr - Dezgeha Çap û Weşana Aras - 2009z), r. 114.
  34. Muhemmed Mela Qadir, Serboriya nemiran, çapa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Hacî Haşim - 2014z), r. r. 150-154.
  35. Muhemmed Mela Qadir, Gêranewe bo le bîr nekirdin Muhemmed Hesen Baclûrî, Kovara Sivil, hejmar 228, Hewlêr, Çapxaneya Roxana, Şemî 26ê Nîsana 2014z, r. 27
  36. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza Kurd 1931 - 1958, (Dihok - Çapxaneya Xebat - 1998z), r. r. 129, 139-140, 151, 177, 184, 187-188, 193-197, 200-201, 205, 212, 456.
  37. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza Kurd 1931 - 1958, berga yekê, (Hewlêr - Çapxaneya ne diyar - 2012z), r. 110.
  38. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza Kurd 1961 - 1975, berga sêyê, beşa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z), r. r. 47-48, 67, 115-116, 187.
  39. Musedeq, Zivirîna Barzanî û Barzaniyan ji Yekîtiya Sovyetê, (Hewlêr - Çapxaneya Hacî Haşim - 2013z), r. 20.
  40. Mumtaz Heyderî û Hêriş Sencawî û Karwan Qasim, Kamûsa navên nemiran, çapa yekê, berga yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2014z), r. r. 336-338.
  41. Nass qerar lecnet el-efw el-am berd el-îtîbar ila şuhada' sewret Barzan, Kovara Rizgarî, hejmar 2, 3, Matbe'et el-Rabîte, Bexda, 1ê Nîsana 1959m, r. 28.
  42. Necef Qulî Pesiyan, Ji Mehabada xwînawî heta beravên Arasê, w. Şewket Şêx Yezdîn, çapa yekê, (Pîrmam - Yûbîla zêrîn a Partiya Dêmokrata Kurdistanê - 1996z), r. 260.
  43. Yûsif Sebrî û Dilovan Mistefa, Bo azadiya welatî, beşa yekê, (Dihok - Çapxaneya Xanî - 2012z), r. r. 113, 356.
  44. Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê.