دەركەوتنى "ماڵباتی بارزان" لە گۆڕەپانى سیاسی، بۆ نیوەى دووەمى سەدەى نۆزدەیه‌م ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؛ واته‌ بۆ ئەوكاتەى ناوچەى بارزان و باشووری كوردستان بەشێكی داگیركراو بوون لە ئیمپراتۆریای عوسمانى

بەرەی کوردستانی وەک هاوپەیمانیەتییەکی سیاسی و سەربازیی فراوان؛ لە نێوان حزبە سەرەکییەکانی باشووری کوردستان، لە کۆتایی هەشتاکانی سەدەی بیستەمدا دامەزرا. ئەم بەرەیە وەک چەترێکی نیشتمانی، وای کرد کوردستانى پێکەوە ڕووبەڕووی سیاسەتەکانی قڕکردنی ڕژێمی بەعس ببنەوە، دەنگی گەلی کورد بگەیەننە ناوەندە نێودەوڵەتییەکان، دواتریش سەرکردایەتی ڕاپەڕینی ساڵی ١٩٩١ و یەکەمین هەڵبژاردنی دیموکراتی لە کوردستاندا بکات.

شێخ قادر سەید یونس سەید عەلی سەید ئەحمەدی بریفکانی ناسراو بە (دکتۆرقادر بریفکانی)، پزیشک ولە کەسایەتییە دیارەکانی شۆڕشی مەزن ئەیلوول بووە، ساڵی ١٩٢٦ لە گوندی بریفکا لە قەزای دهۆک سەربە پارێزگای موسلی ئەوکات، لە دایک بووە، ساڵی ١٩٤٤ ئەندامی حزبی هیوا و ساڵی ١٩٤٦ ئەندامی پارتی دیموکراتی کوردستان بووە، ساڵی ١٩٦٢ وەک پزشک پەیوەندی بە شۆڕشی ئەیلوولەوە دەکات تا نسکۆی شۆڕش لە ساڵی ١٩٧٥.

پەیدابوونی کۆمەڵه و ڕێکخراوی پیشەیی و سیاسی له مێژووی گەلاندا، نیشانەیەکی بایەخداره له بواری گەڵاڵەبوون و پێشکەوتنی باری هزری کۆمەڵایەتی و ئابووری و سیاسیی كۆمەڵگا له چوارچێوەیەکی ڕێکخراوەییدا. خەباتی خوێندکارانی کورد لە ئەوڕووپا بەشێک بوو لە خەباتی خوێندکارانی ھەموو وڵاتانی ژێردەستەی دونیا، لە دژی کۆنەپەرستی و ئیمپریالیزم و کۆلۆنیالیزم کە لە دەرەوی وڵات نوێنەری خەباتی ڕەوای کوردی دەکرد.

پارێزگای کوردنشینی کەرکووک کە ڕاستەوخۆ دوای پرۆسەی خۆماڵیکردنی نەوتی عێراق لە ١ی حوزیرانی ١٩٧٢ ناوی بۆ (التأمیم) گۆڕدرا، بە گرنگترین لەو پارێزگایانەی ئەژمار دەکرێت کە وڵاتی عێراقی دوای کۆتاهاتنی یەکەم جەنگی جیهانی (١٩١٤- ١٩١٨) لەسەری دامەزراوە،

چاپخانەی خەبات وەک ئامرازێکی بنەڕەتی بڵاوکردنەوەی بیر و بۆچوون و هۆشیارکردنەوەی گەل، ڕۆڵێکی سەرەکی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد گێڕاوە. دوای دوو ساڵ بەسەر بڵاوکردنەوەی ڕۆژنامەی خەبات وەک ئۆرگانی فەرمیی پارتی دیموکراتی کوردستان، سەرکردایەتی پارتی بیری لەوە کردەوە؛ چاپخانەیەکی تایبەت بە خۆی هەبێت. لەسەر بنەمای ئەو پێویستییە لە بەغدا چاپخانەیەکی کڕی کە پێشتر بە ناوەکانی "بەشی چاپەمەنی و بڵاوکراوەکانی پارتی، چاپخانەی کوردستان، چاپخانەی شەهیدان" ناسرابوو،

شۆڕشى مەزنى ئەیلوول لە ١١ى ئەیلوولى ساڵى ١٩٦١ بە سەرۆکایەتى جەنەڕاڵ مستەفا بارزانى هەڵگیرسا. لەبەرئەوەى شۆڕشەکە سەرتاپاگیر بوو، بۆیە ژمارەیەکى زۆرى پێشمەرگە تێیدا بەشداربوون و بەرگریان لە خاک و هاووڵاتیانى کوردستان دەکرد. کاتێک شۆڕش هەڵگیرسا، پێشمەرگە لە سەربازگە و بنکەکانى پۆلیس هاتنە دەست و لە زۆربەى ناوچەکانى کوردستان دەریانپەڕاندن. دواى ئەمە پەیتا پەیتا و دەستە دەستە هاونیشتمانى خۆیان دەگەیاندە سنوورى ناوچە ئازادکراوەکان و پەیوەندییان بە لەشکرى شۆڕشگێڕى کوردستانەوە دەکرد.

شۆڕشى مەزنى ئەیلوول لە ١١ى ئەیلوولى ساڵى ١٩٦١ بە سەرۆکایەتى جەنەڕاڵ مستەفا بارزانى هەڵگیرسا. لەبەرئەوەى شۆڕشەکە سەرتاپاگیر بوو، بۆیە ژمارەیەکى زۆرى پێشمەرگە تێیدا بەشداربوون و بەرگریان لە خاک و هاووڵاتیانى کوردستان دەکرد. کاتێک شۆڕش هەڵگیرسا، پێشمەرگە لە سەربازگە و بنکەکانى پۆلیس هاتنە دەست و لە زۆربەى ناوچەکانى کوردستان دەریانپەڕاندن. دواى ئەمە پەیتا پەیتا و دەستە دەستە هاونیشتمانى خۆیان دەگەیاندە سنوورى ناوچە ئازادکراوەکان و پەیوەندییان بە لەشکرى شۆڕشگێڕى کوردستانەوە دەکرد.

کۆتایی هاتنی سیستەمی پاشایەتی لە ساڵی ١٩٥٨ و هاتنە سەرکاری سیستەمێکی نوێی سیاسی لە عێراق کۆمەڵێک چاوەڕوانی زۆری بۆ هەموو نەتەوە و پێکهاتەکانی عێراق بە دوای خۆیدا هێنا. هەمووان چاویان لەوە بوو کە سیستەمی کۆماری گۆڕانی بیری سیاسی لە عێراقد دروست بکات و ببێتە هۆی کرانەوە و قبوڵکردنی فرەیی لە وڵاتدا. لە ڕاستیشدا بەشێک لەم چاوەڕوانیانە لە دوای ١٤ی تەموزی ١٩٥٨ ئەگەر بەشێوەیەکی کاتیش بێت، بەدیهاتن و...

دەستەواژە یان وشەی بەعەرەبکردن لە ڕووی پێناسەوە، گۆڕینی دیموگرافیا و سیمای ناوچەیەکی نیشتەجێبوونى گەل و نەتەوەکانی دیکەیە بۆ ناوچەیەکی عەرەبنشین، ئەمەش بە هۆی زیادکردنی ڕێژەی دانیشتوانی عەرەب و سەپاندنی زمانی پەیڤین بە عەرەبی و گۆڕینى پەیتا پەیتای سیمای فۆلکلۆری، داب و نەریتى ناوچەکە لە چوارچێوەی سیاسەتێکی دوور مەودا و لەسەر بنچینەی ڕەگەزپەرستی، نیشتەجێکردنى خەڵکی عەرەب لە خاکی هەرێمی کوردستانی عێراق و دروستکردنی کۆمەڵگای نیشتەجێ کردنی عەرەبی....

شۆڕشى ئەیلوول؛ شۆڕشێکى سەرتاپاگیر لە زاخۆوە تا خانەقین، زیاتر لە ٦٥٠٠٠ کم٢ خاکى ئازادکراوى کوردستانى لەبەردەست بوو، زۆربەى ئەو خاکە ئاوەدانى بوو و خەڵکى تێدا نیشتەجێبوو. ناوچەکە پێویستى بە بەڕێوەبردن هەبوو، بۆیە سەرۆک مستەفا بارزانى سەرکردەى شۆڕش بیرى لە دامەزراندنى دامەزراوەیەک کردەوە بەناوى ئەنجوومەنى سەرکردایەتى شۆڕش. ئەم ئەنجوومەنە لە مانگى ئەیلوولى ساڵى ١٩٦٤ دامەزرا، هاوشێوەى هەر حکومەتێک دامەزراوەکانى خزمەتگوزارییان پێشکەش بە هاووڵاتیان دەکرد.

لێژنەى ئازادى هەروەها (هەیئەى ئازادى و کۆمیتەى ئازادى)شى پێدەگوترا، لێژنەیەکى ڕێکخراوى تۆکمە بوو، لە ڕێکەوتى ١٥ى کانوونى دووەمى ساڵى ١٩٤٥ لە بارزان بە سەرۆکایەتى مەلامستەفا بارزانى و ئەندامێتى ئەو ئەفسەرە ئازادیخوازانە پێکهات کە لە سوپاى عێراق جیاببوونەوە و پەیوەندییان بە شۆڕشى دووەمى بارزانەوە کردبوو.