تاسیس نیروی زاخو به زمانی بازمیگردد که مصطفی بارزانی و ٤٠٠ پیشمرگه از منطقه بارزان به منطقه بادینان رسیدند، ورود بارزانی و نیروی او به آن منطقه، سرآغازی مهم و تحولی تاریخی برای منطقه بود، زیرا منطقه وسیعی تحت کنترل ارتش عراق آزاد شد و تحت کنترل انقلاب قرار گرفت و به منطقه آزادشده تبدیل شد، این سرآغاز تاسیس و تشکیل نیروی زاخو بود.
در ماه مه سال ١٩٦٢ پس از آنکه بخش بزرگی از روستاهای منطقه بادینان تحت سلطه انقلاب قرار گرفت، به جز مرکز شهرستان‌ها و بخش‌ها که همچنان تحت سلطه حکومت عراق بودند، مردم به صورت گسترده به انقلاب پیوستند و به نیروی پیشمرگه ملحق شدند. در آغاز شروع انقلاب، نیروی پیشمرگه سازماندهی نشده بود، برای سازماندهی مجدد نیروی پیشمرگه در قالبی یکپارچه، به طوری که سیمای لشکری داشته باشد، بنا به دستور و تصمیم ملا مصطفی بارزانی رهبر انقلاب، تلاش برای سازماندهی اداری و لشکری در اقلیم بادینان انجام شد. برای هر منطقه و ناحیه‌ای فرمانده‌ای تعیین شد، از جمله عیسی سوار به عنوان فرمانده منطقه زاخو و علی خلیل فرمانده منطقه دهوک و حه‌سو میرخان دوله‌مری فرمانده منطقه شیخانی و محمدامین میرخان فرمانده نیروهای لیدەرکان و اسعد خوشه‌وی فرمانده کل اقلیم بود، چندین یگان پیشمرگه تحت عنوان قول، لق، کرت، سرلق و آمر کرت تشکیل و سازماندهی شدند، همانند سیستم ارتش عراق برای نیروی پیشمرگه نیرو، گردان، گروهان و دسته تعیین شدند.
نیروی زاخو یکی از آن نیروهایی بود که انقلاب ایلول منطقه جغرافیایی وسیعی را در بر می‌گرفت، پس از تعیین عیسی سوار به عنوان فرمانده منطقه زاخو، با ٦٠ پیشمرگه به سمت منطقه حرکت کرد، قرارگاه نیرو در روستای ارمشتی و بعداً در روستای بیزهی قرار گرفت. پس از استقرار در منطقه، عیسی سوار تعدادی «قول» تعیین کرد و هر قول شامل ٦٠ تا ١٠٠ پیشمرگه بود و هر قول در منطقه متفاوتی مستقر بود، مانند قول علی علی سیف‌الدین، هاشم میروزی، نایف احمد مژدین، علی هالو، عریف درویش، علی رشو، موسی بهراوی، فرحان کشانی گولی، ملا حسن حاجی صادق گولی، سلمان خورشید، عبدالرحمن دینو، سید عبوش عبدی غزالا، یاسین رشید بتاسی، شریف موسی مچولی و عبوش مصطفی. این قول‌ها به صورت دسته‌های قبیله‌ای بودند، این سازماندهی تا سال ١٩٦٤ به همین شکل بود. بین سال‌های (١٩٦١-١٩٦٣) نیروی پیشمرگه هیچ سیستم حقوقی نداشت و اکثر آن‌ها پیشمرگه‌های داوطلب بودند و بیشتر هزینه‌های پیشمرگه بر عهده مردم منطقه بود.
در مارس سال ١٩٦٢ به دلیل کمبود سلاح، فرمانده این نیرو شروع به جمع‌آوری سلاح در آن منطقه کرد، در نتیجه ٧٥ قبضه سلاح توسط مردم اهدا شد و نیروی پیشمرگه شروع به حمله به دو نقطه نظامی در کوه بی‌خیری کرد که نقطه‌ای با ١٧ پلیس در آن حضور داشتند، نقطه اول در کلفرینی و نقطه دوم به روستاهای ترکژا مشرف بود، این فعالیت نظامی اولین گام برای شروع جنگ‌های دیگر در این منطقه بود.
پس از کودتای ٨ فوریه سال ١٩٦٣ و روی کار آمدن حزب بعث عربی سوسیالیستی و تشکیل دولت جدید عراق، که به نفع کردها نبود و با حل مسئله کرد مخالفت کردند و بهانه‌هایی برای حل نکردن مسئله کرد می‌آوردند، پس از مذاکرات بین رهبری انقلاب و دولت عراق، بار دیگر وضعیت در کردستان به سمت وخامت رفت و دولت عراق جنگ را از سر گرفت، در حمله دولت عراق به کوه متین در سال ١٩٦٣، لشکر یک و نیروی زاخو با ٣٠٠ پیشمرگه ذخیره به فرماندهی عیسی سوار توانستند نیروهای دولت را از کوه متین بیرون برانند. پس از توافقنامه ١٠ فوریه سال ١٩٦٤ بین رهبری انقلاب و دولت عراق و توقف جنگ، رهبری انقلاب شروع به سازماندهی مجدد سیاسی و لشکری کرد، لشکر یک در بادینان به فرماندهی اسعد خوشه‌وی و لشکر دو در اربیل به فرماندهی رشید سندی و لشکر سه در سلیمانیه و کرکوک به فرماندهی عزیز آکره‌ای تشکیل داد، لشکر یک در بادینان از نیروی زاخو به فرماندهی عیسی سوار و نیروی دهوک به فرماندهی علی خلیل و نیروی شیخانی و آکره به فرماندهی حه‌سو میرخان دوله‌مری تشکیل شد.
پس از توافقنامه ١١ مارس سال ١٩٧٠ سازماندهی لشکری دچار تغییراتی شد که چهار گردان مرزبانی در محدوده لشکر یک تشکیل شد و ٢٠٠٠ پیشمرگه را شامل می‌شد، گردان ٣ آمدی به فرماندهی سلیم اسعد، گردان ٤ زاخو به فرماندهی عیسی سوار، گردان ٨ دهوک به فرماندهی علی خلیل، گردان ٩ شیخانی به فرماندهی حه‌سو میرخان دوله‌مری بود، هر گردان از ٥٠٠ پیشمرگه تشکیل می‌شد. پس از شعله‌ور شدن دوباره جنگ در سال ١٩٧٤ گردان‌های مرزبانی منحل شدند و لشکر یک همانند قبل با تغییراتی دوباره تشکیل شد.
تشکیلات نیروی زاخو:نیروی زاخو که وابسته به لشکر یک بود در سال ١٩٦٤ تاسیس شد و مقر آن در سال‌های (١٩٦٢-١٩٦٥) در روستای بیزهی و بعداً در روستای ارمشت و آسه‌هی بود، همچنین بیمارستان داشت و در روستای ارمشتی بود، این نیرو از پنج گردان تشکیل می‌شد:
١. گردان یک به فرماندهی علی هالو از سه گروهان با سرپرستی علی رشو جندی، عمر علی هالو و احمد طیار اسماعیل تشکیل می‌شد، در منطقه سندیا و روستای بهراوا مستقر بود.
٢. گردان دو به فرماندهی سید عبوش سلیوانی و جانشینی رمضان صالح از سه گروهان با سرپرستی اسماعیل حاجی بدری، فرحان عبدالله علی و ملا طه‌ها حاجی طاهر تشکیل می‌شد، در منطقه سلیوانی در روستای باویا مستقر بود.
٣. گردان سه به فرماندهی علی علی سیف‌الدین و جانشینی بوزی احمد علی از سه گروهان با سرپرستی سعید حاجی محمود بوسیلی، سمو صالح سندی و رمضان میرزا ابراهیم گولی تشکیل می‌شد، در روستاهای برزێباری مستقر بود.
٤. گردان چهار به فرماندهی عبدالقادر حسین محمد در سه گروهان با سرپرستی حسین عبدالکریم رشو، موسی احمد بشار و احمد سمی احمد تشکیل می‌شد.
٥. گردان پنج به فرماندهی احمد عبدالله شانه و جانشینی علی طاها قمری در چهار گروهان با سرپرستی شوکت بریندار قمری، رمضان رشید مصطفی، سلیمان محمود ابراهیم و نعمان حاجی مروان طاها تشکیل می‌شد.
هر گردان از این نیرو به سه یا چهار گروهان تقسیم می‌شد و گروهان شامل سه دسته بود، همراه هر گردان یک دسته پشتیبانی مانند توپ، مین، آرپی‌جی، دوشکا وجود داشت و هر گردان یک واحد شیمیایی متشکل از ٥ تا ٦ نفر داشت.
دسته مهندسی، فرمانده گروه مهندسی وابسته به این نیرو به فرماندهی محمد خالد بوسلی و معاونت احمد رمو بود. دسته شیمیایی در محدوده این نیرو به فرماندهی عبدالکریم عثمان اسکندر و معاونت سید حمید مصطفی بود، دو واحد شیمیایی به فرماندهی عبدالعزیز خیاط و سلیمان عارف چفتکی داشتند.
در محدوده نیروی زاخو سه نوع توپ وجود داشت که ایوب عمر مسئول توپ ١٢٠ میلی‌متری، صالح امین صالح مسئول توپ ٨٢ میلی‌متری، صالح طیار مسئول توپ ٦٢ میلی‌متری بود. همچنین احمد یوسف قاسم مسئول بی‌سیم و دستیارانش عریف صالح و سلیمان محمد علی وابسته به نیروی زاخو بود.
پس از توافقنامه ١١ مارس سال ١٩٧٠، نیروهای انقلاب دچار تغییراتی شدند و تحت سرپرستی دولت عراق به گردان‌های پاسداران مرز تبدیل شدند، نیروی زاخو با نام گردان چهار پاسداری مرز به فرماندهی عیسی سوار با درجه سرهنگ دوم سازماندهی شد، جانشین این گردان رمضان عیسی و معاون آن بهجت آمدی بود، این گردان ٥٠٠ پیشمرگه را در بر می‌گرفت و مرکز آن در تلکه‌بری بود، سرگروهان‌های گردان پاسداری مرز از بوزی احمد میرزا و ملا طاها (رئیس عرفای واحد)، علی علی زیوکی، عریف درویش، سید عبوش عبدی غزالا و سعید هالو تشکیل می‌شد. پس از سال ١٩٧٤ که جنگ میان رهبری انقلاب و دولت عراق رخ داد، تصمیم انحلال گردان‌های پاسداری مرز توسط دولت عراق گرفته شد و نیروی زاخو مانند گذشته سازماندهی مجدد شد تا شکست سال ١٩٧٥ که عیسی سوار فرمانده نیرو، سید عبوش عبدی غزالا و عریف درویش و علی علی زیوکی و حاجی قادو گراوی فرمانده گردان بودند، در همان حال مرکز نیروی زاخو از ارمشتی به منطقه لیفی منتقل شد.
جنگ‌ها و فعالیت‌های نیروی زاخو:١. جنگ‌های سال ١٩٦٢ گرفتن گروهان ارتش در آسیهی، جنگ گلی زاخو، جنگ باتیفا، فعالیت عین زاله، جنگ پراوه، بانیا نیرگزیه
٢. سال ١٩٦٣ جنگ کوه متین، گلی زاخو، دشت سلیوانیا
٣. سال ١٩٦٥ جنگ دشت لیفی
٤. سال ١٩٦٧ جنگ بانیا نیرگزیه
٥. جنگ‌های سال (١٩٧٤-١٩٧٥) مانند جنگ دشت سلیوانیا و کلفرین و کوه بی‌خیره و باویا و گلی زاخو
منابع:- مسعود بارزانی، جنبش رهایی‌بخش کرد، جلد سوم بخش اول، صص(٦٧-٦٨)،(٩٢-٩٥)(١٥٨-١٦٠)، ١٨٧.
- روژین چلبی منیر، زاخو ١٤ ژوئیه ١٩٥٨-٦ مارس ١٩٧٥، (مرکز زاخو برای پژوهش‌های کردی، ٢٠١٨ز)، صص ١٤٥، ١٤٨، ١٤٩، ١٥٤، ١٥٨، ١٥٩،١٦٥، ١٦٨، (٢٠٩-٢١١)،(٢٥٢-٢٥٣)،(٣٠٩-٣١١).
- آری فاروق نانه‌کلی، نهادهای حزب دموکرات کردستان و انقلاب سپتامبر بین سال‌های ١٩٦١-١٩٧٥، ص ١٤٤.
- عبدالله رحمان ملاساده، شیوه ساختار نظامی انقلاب بزرگ سپتامبر در سال ١٩٦٥-١٩٧٥)، صص (١٥-)١٧، ص ٢٥.
- مقدم رکن سنگر ابراهیم خوشناو، رویدادهای نظامی انقلاب سپتامبر ١٩٧٠-١٩٧٥،(اربیل، چاپخانه دانشفر، ٢٠٢٢ز)، ص(٦٧-٦٨).
- وصفی حسن، آغاز انقلاب سپتامبر در منطقه بهدینان ١٩٦١-١٩٦٣،(دهوک، چاپخانه خانی، ٢٠١٢ز)، صص ٦٥،٨٠.