لە کۆمەڵەدا بگەڕێ، بە پۆل، زمان، و بەرواری بڵاوکردنەوە پاڵاوتن بکە.
٢٬٣٨٧ ئەنجام
مەلحەمەی نێرگەز یەکێکە لەو مەلحەمانەی کە هێزی پێشمه‌رگه لە چالاکییەکی فیداییدا لە ناوچەی زاخۆ ئەنجامیاندا. هێزی پێشمه‌رگه‌ی زاخۆ توانییان بگەنە سەربازگەیەکی سوپاى عێراق و دوو کەتیبە لە جاشەکان بە تەواوی تێکبشکێنن و دەستیان بەسەردا بگرن. ئەوان زیانی گیانی و ماددی زۆریان بە هێزەکانی حکوومەت گەیاند و پاشان بە سەرکەوتوویی گەڕانەوە شوێنی خۆیان.
بادین قادر بادین ناسراو بە (بادین دێزویی) پێشمه‌رگه و هاوسەنگەر-ی بارزانی بوو بۆ یەکێتی سۆڤیەت، ساڵی ١٩١٨ لە گوندی دێزۆ لەدایک بووە، لە شۆڕشی دووەمی بارزان تێکۆشاوە، یەکێک بووە لە پێشمه‌رگه-کانی کۆماری کوردستان لە مهاباد، بەشداری شۆڕشی ئەیلوول-ی کردووە، لە ساڵی ١٩٦٣ لە گوندی سپیندارە لە ناوچەی خۆشناوەتی لە بناری چیای هەورێ شەهید بووە.
حکوومەتی عێراق کە لە ڕێککەوتنی ١١ی ئازار پاشگەز بووەوە و گفتوگۆکانی لەگەڵ سەرکردایەتیی شۆڕشی ئەیلوول پەکخست، بە نیازبوونی کۆتاییهێنان بە شۆڕش لە ماوەیەکی کەمدا، شەڕی دەستپێکردەوە. لەبەر ئەوەی لە ماوەی چوار ساڵی ئاگربەست و دانوستانەکاندا بەهۆی بەهێزکردنی پەیوەندییەکانی لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەتی پێشوو بۆ دابینکردنی چەک و ذخیره و ڕاوێژی سەرباز و هتد، بە شێوەیەک خۆی چەکدار کردبوو، ئێستا توانای ئەوەی هەبوو و ئامانجیشی سەرکوتکردنی شۆڕشی کورد بوو.
مەتین لە چیا سەختەکانی کوردستانە لە ناوچەی بادینان سەر بە ناحیەی ئامێدی، ناوچەیەکی گرنگ و ستراتیژی بوو بۆ بەستنەوەی بارزان و بادینان، بۆیە سوپای عێراق چەندین جار هێرشی کردە سەر و هەوڵی دا دەستی بەسەردا بگرێت. لە ساڵی ١٩٦٣، ئەم ناوچەیە وەک هەموو ناوچەکانی دیکە ڕووبەڕووی مەلحەمەیەکی مێژوویی گەورە بووەوە، سوپای عێراق بە پلانێکی گەورە و بەرفراوان لە چەند قۆڵەوە هێرشی کردە سەری بە مەبەستی کۆتاییهێنان بە چالاکییەکانی شۆڕشی ئەیلوول لە ناوچەکە و خستنەوەی ژێر کۆنترۆڵی خۆی.
مەلحەمەی مەرکە وەڵامێک بوو بۆ پەلامارەکانی سوپای عێراق و جاشەکان و شەڕکەرانی باڵی کۆنی مكتب سیاسی لە ٦ی تشرینی دووەمی ١٩٦٩. لەم مەلحەمەیەدا، هێزی پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەیان بەسەر هێزەکانی حکوومەتدا تۆمار کرد. توانییان کۆنترۆڵی ناوچەکە بکەن و زیانی زۆر بە ڕیزەکانی هێزەکانی حکوومەت بگەیەنن.
شەڕی سەرچیا بە یەکێک لەو داستانانە دادەنرێت کە پێشمەرگە لە شۆڕشی ئەیلوولدا بۆ بەرگری لە خاکی کوردستان تۆماریان کردووە، ئەوەش لە ١٦ی نیسانی ١٩٧٤ لە ناوچە جیاوازەکاندا.
کاتێک حکوومەتی عێراق بڕیاری دا شەڕ دژی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٤ دەست پێ بکاتەوە، بە ئامادەکارییەکی زۆر و بەهێزی سەربازییەوە دەستی بە هێرشەکانی بۆ سەر کوردستان کرد، هێرشەکانیان شەو و ڕۆژ بەردەوام بوو بە پشتیوانی تانک و تۆپ و زرێپۆش و هێزی ئاسمانی، پێشڕەوی سوپاى عێراق لە مانگی ئاب گەیشتە ناوچەی بیتوێن و دەستیان بە هێرشکردنە سەر سەنگەرەکانی هێزی پێشمه‌رگه لە چیای ماکۆک و دەوروبەری کرد.
مەلحەمەی شاخۆلان لە کۆتایی شوباتی ١٩٦٩ لە گوندی شاخۆلان لە باکووری هەولێر ڕوویدا کاتێک دوو پێشمه‌رگه بە ئەرکێکەوە بەرەو گوندەکە دەچوون، لەو کاتەدا هێزێکی حکوومەتی کە لە سوپا و بەکرێگیراوان (جاش) پێکهاتبوو بە گوندەکەدا تێپەڕین. هەستیان بە بوونیان کرد، گوندەکەیان گەمارۆ دا و شەڕ لە نێوانیان هەڵگیرسا، دوای دوو ڕۆژ لە شەڕ هەردووکیان شەهید بوون، بەڵام زیانی زۆریان بە سوپا و بەکرێگیراوان (جاش) گەیاند.
جادەر جانگیر جادەر، پێشمه‌رگه و هاوسەنگەری مستەفا بارزانی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، ساڵی ١٩٥٣ لە یەکێتی سۆڤیەت بەهۆی ڕووداوێکی هاتوچۆوە کۆچی دوایی کرد و لەوێ بەخاک سپێردرا.
سڵێمان سڵێمان بەکرخان ناسراو بە سڵێمان دەرگەڵەیی، پێشمه‌رگه و هاوسەنگەری مستەفا بارزانی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، ساڵی ١٨٩٨ لە گوندی دەرگەڵە لەدایکبووە، لە شۆڕشی دووەمی بارزان خەباتی کردووە، یەکێک بووە لە پێشمه‌رگهکانی کۆماری کوردستان لە مهاباد، بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوول کردووە، ساڵی ١٩٧٤ لە گوندی دەرگەڵە کۆچی دوایی کردووە.
ناوچەکانی بادینان لە ماوەی ساڵانی (١٩٦١-١٩٦٣) شایەتحاڵی زنجیرەیەک شەڕ و چالاکیی بچووک و گەورە بوون، ئەم شەڕانە کاریگەرییان لەسەر ڕێڕەوی شۆڕش هەبوو و گواستیانەوە بۆ قۆناغێکی پێشکەوتووتر، ئەو ترسەیان ڕەواندەوە کە لای هەندێک کەس لەسەر چارەنووسی شۆڕش هەبوو، هەروەها کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆیان لەسەر وروژاندنی هەستی نەتەوەیی کورد و گەڕانەوەی هەندێک لە هێزە عەشایەرییەکان بۆ ڕیزەکانی شۆڕش هەبوو.
هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول و توندبوونی ناڕەزایەتییە کوردییەکان دژی ڕژێمی عەبدولکەریم قاسم کە لە بەڵێنەکانی پاشگەز بووەوە (١٩٥٨-١٩٦٣)، بووە هۆی ئەوەی چەندین شار و شارۆچکەی باشووری کوردستان لە ماوەی چەند مانگێکدا بکەونە دەست پێشمەرگە و لەلایەن شۆڕشەوە بەڕێوەببرێن. دوای ئەوەی هێزی پێشمەرگەی کوردستان کۆنترۆڵی ناوچەکانی ڕێڤێکان، ئاترووش، شێخان، مەقلووب، ناوچەکانی ئێزدییەکان و ناوچەکانی عەشیرەتی گۆران-یان کرد، گەیشتنە ناوچەی ئاکرێ کە ژمارەیەکی زۆر لە جاشەکان تێیدا کۆ ببوونەوە و بووبوونە هۆی توندوتیژی و سەرئێشە بۆ خەڵکی ناوچەکە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرکردایەتی دەیویست چالاکی شۆڕش بۆ سەرانسەری کوردستان فراوان بکات.
