چیای زۆزک چیایەکی ناسراوە لە باشووری کوردستان، کە دیمەنێکی دڵڕفێنی شاری سۆران پێشکەش دەکات و بە چەند گوندێک دەورە دراوە. لە ڕۆژهەڵاتی چیاکە گوندەکانی بارسرین و پیرۆسوان هەن، لە کاتێکدا سیتکان لە باکوور هەڵکەوتووە. لە لایەکی دیکەوە، بەدلیان و دەلزیان لە ڕۆژئاوا هەڵکەوتوون، و بارزێوە، کەورین و گوان لە بناری چیاکەدان. لە کاتی شۆڕشی ئەیلوولدا، ئەم گوندانە ڕۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە دابینکردنی پەناگە و پشتیوانی بۆ پێشمه‌رگه، بەتایبەتی لە کاتی دژوارترین ساتەکانی جەنگدا.
چیای زۆزک لە ڕووی سەربازییەوە بۆ شۆڕشی ئەیلوول گرنگی هەبوو بەهۆی پێگەی جوگرافی و شوێنە ستراتیژییەکەیەوە، کە ڕێگای هامڵتۆن بە بنارەکەیدا تێدەپەڕی. لە لایەکەوە بۆ پاراستنی ڕێگاکە، و لە لایەکی دیکەوە کە دەڕوانێتە دەشتی دیانا، خاڵێکی بنەڕەتی بوو بۆ هەماهەنگی و پەیوەندی لە نێوان هەردوو ناوچەی بارزان و باڵەکایەتی، کە بارەگای سەرەکی سەرکردایەتی شۆڕشی ئەیلوول بوو. بۆیە حکومەتی عراق هەمیشە پلانی دادەنا بۆ دەستبەسەرداگرتنی شوێنە ستراتیژییەکان و تێکدانی شۆڕش لە هەموو ئەو شوێنانەدا.
شەڕی پێشمه‌رگه لەگەڵ سوپای عراق لە چیاکان دەگەڕێتەوە بۆ 1965 کاتێک هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان هێڵێکی بەرگرییان لە چیاکانی زۆزک، گەرووی سڕۆت، گەرووی عومەرئاغا و ڕووباری موسەکاوا دامەزراند. سوپای عراق بەردەوام پلانی دادەنا و هەوڵی دەدا بگاتە شوێنە ستراتیژییەکان.
لە سەرەتای پایزی هەمان ساڵدا، بە پشتیوانی فڕۆکەی جەنگی و دەیان هەزار سەرباز و بەکرێگیراو، هێرش بۆ سەر چیای زۆزک دەستی پێکرد؛ سوپای عراق سەرەتا تۆپبارانێکی چڕی بۆ سەر چیاکە دەستپێکرد؛ دوای تۆپبارانەکە، هەزاران سەربازی عراقی هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه، دوای چەند هێرشێکی چڕ، توانییان یەکێک لەو بەرزاییانە بگرن کە سەرچاوە ئاوییەکانی چیاکەیان بەدەستەوە بوو، ئەمەش هەڕەشەیەک بوو بۆ سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه لە بناری چیاکە. بۆیە بڕیاردرا پاشەکشە بکرێت بۆ ئەوەی بە پلانێکی تۆکمە هێرشی پێچەوانە بکرێت و بتوانن ئەو شوێنانەی لەدەستیان دابوو وەریبگرنەوە. بەڵام چەند هێرشێکی لاوەکییان کرد بۆ گرتنی شوێنەکان بەڵام سەرکەوتوو نەبوون.
دوای ئامادەکارییەکی باش، هێزی پێشمه‌رگه بە پلانێکی تۆکمە و هێرشێکی بەرفراوان بە فەرماندەیی حاجی بێڕۆخی، فەرماندەی فوج و چەند بەرپرسێکی دیکەی سەربازی وەک: (عارف یاسین، ڕەمەزان یاسین، جادر گۆێزی، عەزیز خان مەحاجرۆ سەباح میرکەی کەیڵانی و عەلی شەقاق و جەوهەر بەرسیایی) هەروەها (حەمیدە فەندی، مستەفا نەروەیی و حەسەن خاڵ حەمزە) هێرشیان کردە سەر سوپای عراق.
دوای چەند کاتژمێرێک لە شەڕی گەرم، سەربازانی سوپای عراق نەیانتوانی بەرگەی هێرشی پێشمه‌رگه بگرن بەڵام تێکشکێنران و هەڵاتن. نزیکەی 21 سەرباز خۆیان لە چیاکەوە لە پشت گوندی گوان فڕێدابوو، و ژمارەیەکی زۆر تەرم لە مەیدانی جەنگەکەدا کەوتبوون. هێزی پێشمه‌رگه دوو شەهیدیان هەبوو، و پێنج کەسیش بریندار بوون.
سەرکەوتنی پێشمه‌رگه و تێکشکانی سوپای عراق بەرپرسانی حکومەتی عراقی و ئەفسەرەکانیانی تووڕە کرد، کە بڕیاریاندا ئەو شوێنانە داگیر بکەن و تۆڵە لە هێزی پێشمه‌رگه بکەنەوە. لە مانگی ئایاری 3، 1966، هێرشێکی گەورەیان لە بناری چیای هندرێن، زۆزک و گەرووی عومەرئاغا دەستپێکرد، بە پشتیوانی فڕۆکەی جەنگی و تۆپخانە.
دوای چەند ڕۆژێک لە شەڕی بەردەوام، کە بە سەرۆکایەتی مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی بەڕێوەچوو، حکومەتی عراق گوشاری خستە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه. چەند شوێنێکی لە چیای زۆزک گرتبوو. مەلا مستەفا بارزانی، سەرۆکی شۆڕشی کوردستان، لە مەیدانەکانی جەنگ لە چیای زۆزک ئامادە بوو. هێزی پێشمه‌رگه سوپای عراقیان لە هەموو لایەکەوە تێکشکاند و زیانی زۆریان پێگەیاند، 400 سەربازیان کوشت و (600) سەربازیان بریندار کرد.
لەو کەلوپەلانەی کە لەلایەن پێشمه‌رگه دەستبەسەردا گیرا بریتی بوون لە چوار تۆپی 75 ملم، چوار هاوەنی 4,20، دە هاوەنی گرێی 2,3، 600 پارچە چەکی سووک، 15 ئامێری بێتەل و زۆرێک فیشەک.
دوای دەستپێکردنەوەی شەڕ لە 1974، کاتێک سوپای عراق بە سەرکەوتوویی تانکەکانی لە چیای کۆڕەکەوە بۆ ڕێگای بێخاڵ دابەزاند بە هێزێکی گەورەی پڕ لە چەکی پێشکەوتووی قورس و سووک، ستراتیژی شەڕەکە گۆڕا. پێشمه‌رگه ناچار بوو چیای گۆڕاز بەجێبهێڵێت و پاشەکشە بکات بۆ پشتی دیانا. بناری چیای کۆڕەک لە ڕواندز بەجێبهێڵێت و پاشەکشە بکات بۆ بێناکاوڵ و بارزێوە. هێڵێکی بەرگری لە دۆڵی ئاکۆیان، چیای هندرێن، چیای زۆزک و گەرووی عومەرئاغا دامەزرا.
سوپای عراق، کە تووشی ئەو شکستە بووبوو لە هێرشکردنە سەر گەرووی عومەرئاغا لە ئەیلوولی 3، 1974. تووشی زیانی گیانی زۆر بووبوون و ناچار بوون پاشەکشە بکەن بۆ گوندی بەدلیان. بۆیە بەدوای ڕێگایەکی دیکەدا دەگەڕان بۆ داپۆشینی شکستەکەیان و داگیرکردنی شوێنێکی ستراتیژی دیکە بۆ فراوانکردنی دەسەڵاتیان بەسەر تەواوی ناوچەکەدا. بەپێی ئەو زانیارییانەی بە دەست سەرکردە سەربازییەکانیان گەیشتبوو، هێزی زۆری پێشمه‌رگه لەسەر چیای زۆزک نەبوو. ئەوان ئەمەیان بە دەرفەت زانی. فەوجێکیان بۆ لیوای 8 تەرخان کردبوو. لە ئەیلوولی 20، 1974، چەند سەنگەرێکی پێشمه‌رگەیان لە چیای زۆزک گرت.
بەڵام هێزی پێشمه‌رگه تەنها هێرشەکانی سوپای عراقیان ڕانەگرت. بەڵکو زۆر بە توندی وەڵامیان دایەوە و هێرشی پێچەوانەیان کردە سەر ئەو ناوچانەی کە سوپای عراق بە یارمەتی تۆپخانەی شۆڕش گرتبوویان، و توانییان چیای زۆزک بگرنەوە.
له دیمانه‌یه‌كدا، یه‌كێك له‌و پێشمه‌رگانه‌ی به‌شداریی له شه‌ڕی چیای زۆزكدا كردبوو، بۆی گێڕاینه‌وه: «به‌یانییه‌كی زوو، بینیمان جاشه‌كان و سه‌ربازانی سوپای عراق به‌ره‌و ڕوومان دێن كه هێرشیان كردبووه سه‌ر سه‌نگه‌ره‌كانی پێشمه‌رگه له دیانا. ته‌قه‌یان لێ كردین و چه‌ند پێشمه‌رگه‌یه‌كی ئێمه بریندار بوون. كه‌ژێك له سه‌رووی ئێمه‌وه هه‌بوو كه خاڵێكی زۆر گرنگ و ستراتیژی بوو. فه‌رمانده‌كه‌مان، حاجی بێڕۆخی، كه فه‌رمانده‌ی به‌ره‌كه بوو، بڕیاری دا به زووترین كات هێرشی پێچه‌وانه بكه‌ین و ئه‌و خاڵه داگیركراوه بگرینه‌وه. دوای ئه‌وه‌ی پێشمه‌رگه به پشتیوانیی تۆپێكی چه‌كی قورس له هێزی پشتیوانی هێرشی پێچه‌وانه‌یان بۆ سه‌ر پێگه داگیركراوه‌كه برد، توانیمان دوای شه‌ڕێكی گه‌رم شوێنه‌كه بگرینه‌وه و سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنین. دوژمن نه‌یتوانی به‌رگه‌ی هێرشه‌كه‌مان بگرێت و بۆ بنكه‌كانیان له دیانا پاشه‌كشه‌یان كرد. له‌م شه‌ڕه‌دا قوربانییه‌كانی ئێمه یه‌ك شه‌هید و یه‌ك بریندار بوون، به‌ڵام دوژمن تووشی شكستێكی قورس بوو و زیانێكی زۆری به‌ركه‌وت. ته‌رمی سێ سه‌رباز و ئه‌فسه‌رێك كه‌وته ده‌ستی پێشمه‌رگه. ئه‌گه‌ر ئه‌و به‌رد و كه‌لێن و تاشه‌به‌ردانه نه‌بوایه كه خۆیان تێدا حه‌شار دابوو، زیانی زۆر زیاتریان به‌رده‌كه‌وت.»
به‌ڵام هه‌فته‌یه‌ك دواتر، له 27-28ی ئه‌یلوولی 1974، هێزێكی سوپای عراق له لیوای پیاده‌ی 5 و فوجێك له هێزه تایبه‌ته‌كانی 29، به پشتیوانیی فوجێكی تانك، هێرشیان كرده سه‌ر چیای زۆزك. به‌پێی پلانێكی سه‌ربازیی ڕێكخراو، هێزی پێشمه‌رگه به به‌رگرییه‌كی به‌هێزه‌وه ڕووبه‌ڕوویان بوونه‌وه. به هه‌موو جۆره چه‌كێكی سووك و قورس كه له‌به‌رده‌ستیاندا بوو، وه‌ڵامی هێرشه‌كه‌ی سوپای عراقیان دایه‌وه. توانییان زیانی زۆر به‌و فوجه بگه‌یه‌نن و زۆربه‌ی ئه‌فسه‌ر و سه‌ربازه‌كانیان له‌ناوببه‌ن، كه یه‌كێكیان فه‌رمانده‌ی فوج بوو.
گرنگیی گرتنی چیای زۆزك بۆ سوپای عراق ئه‌وه‌نده ستراتیژی بوو كه سه‌ركرده سه‌ربازییه‌كان سوور بوون له‌سه‌ر گرتنی؛ فشاریان خسته سه‌ر پیاده، تانك، زرێپۆش، تۆپخانه و هێزی ئاسمانی بۆ ئه‌وه‌ی دووباره هێرش بكه‌نه سه‌ر چیاكه. هێرشێكی تریان ده‌ست پێ كرد، به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان توانییان له 30ی ئه‌یلوولی 1974 بیگرن.
سه‌ره‌ڕای ئه‌وه، هێزی پێشمه‌رگه جارێكی تر خۆیان بۆ ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه و هێرشی پێچه‌وانه ئاماده كرد. به سه‌رپه‌رشتی و چاودێریی مه‌سعود به‌رزانی، پلانی هێرشێكی پێچه‌وانه‌یان دانا. له ئه‌نجامی هێرشه‌كه‌دا، هێزی پێشمه‌رگه سه‌ركه‌وتنێكی گه‌وره‌یان به‌ده‌ست هێنا. زیانێكی زۆریان به سوپای عراق گه‌یاند، كه بریتی بوو له تێكشكاندنی پێنج تانك و كوشتنی 500 سه‌رباز كه ته‌رمه‌كانیان له مه‌یدانی شه‌ڕدا به‌جێ مابوون.
شوێنی جوگرافیی چیای زۆزك له دوو به‌رزایی پێك دێت، یه‌كێكیان به «كوپی ئه‌ستێره» و ئه‌وی تریان به «كوپی بێرا» ناسراوه، كه نزیكه‌ی (1-2) كیلۆمه‌تر له یه‌كتری دوورن. بۆ ماوه‌یه‌ك، هێزی پێشمه‌رگه له كوپی ئه‌ستێره و سوپای عراق له كوپی بێرا بوون. له یه‌كێك له هێرشه‌كانی ڕۆژانه‌ی پێشمه‌رگه بۆ سه‌ر به‌رزایی كوپی بێرا، كه له نێوانیاندا زه‌وییه‌كی ته‌خت و بێ دار و به‌رد هه‌یه. پێشمه‌رگه نه‌یتوانی له سوپای عراقی وه‌ربگرێته‌وه چونكه زیانی گیانیی زۆری به‌ركه‌وت، له‌وانه 17 شه‌هید و ژماره‌یه‌ك بریندار.
ستراتیژیی سوپای عراق بۆ گرتنی چیای زۆزك به‌و جۆره بوو كه دوای هه‌موو ئه‌و شكست و زیانانه‌ی به‌ركه‌وتبوو، هێشتا ئاماده نه‌بوون ده‌ستبه‌ردار بن. له 3ی تشرینی یه‌كه‌می 1974، دووباره هێرشیان كرده سه‌ر چیاكه و به ته‌واوی گرتیان. له ئه‌نجامی ناهاوسه‌نگی له چه‌ك و ته‌قه‌مه‌نی و هێزدا، پێشمه‌رگه بڕیاری پاشه‌كشه و كشانه‌وه‌ی دا بۆ ئه‌وه‌ی دۆخه‌كه ڕزگار بكه‌ن، و هێڵێكی به‌رگریی تریان له گه‌رووی بێشێ، چیای حه‌سه‌ن به‌گ و سه‌ره به‌ردی دانا بۆ ئه‌وه‌ی ڕێگری له سوپای دوژمن بكه‌ن زیاتر پێشڕه‌وی بكه‌ن و له سه‌ركردایه‌تیی شۆڕش نزیك ببنه‌وه.
هه‌رچه‌نده ئێران پشتیوانیی شۆڕشی ده‌كرد به فوجێكی تۆپخانه‌ی 130 ملم و دوو پاتریی مووشه‌كی دژه فڕۆكه، كه له تشرینی یه‌كه‌می 1974 گه‌یشته مه‌یدانی شه‌ڕ. به‌ڵام هیچ كاریگه‌رییه‌كی ئه‌رێنی و یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی له مه‌یدانه‌كانی شه‌ڕدا نه‌بوو و ڕۆڵێكی كاریگه‌ری له ڕاگرتنی پێشڕه‌ویی سوپای عراق و گۆڕینی هاوسه‌نگیی هێزدا نه‌گێڕا. به پێچه‌وانه‌وه، بووه هۆی لاوازی و كه‌مته‌رخه‌می و پشتگوێخستن له مه‌یدانه‌كانی شه‌ڕ له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه. هه‌موو هیوایه‌كیان به‌و تۆپخانه‌یه به‌ستبوو كه له داهاتوودا تۆپخانه‌ی ئه‌م فوجه ئێرانییه ببێته به‌ربه‌ستێكی پته‌و له به‌رده‌م هێرش و پێشڕه‌وی و داگیركردنی خاكی كوردستان. به‌داخه‌وه ئه‌مه ڕووی نه‌دا چونكه تۆپبارانه‌كانیان زۆر ورد نه‌بوو و نه‌ده‌گه‌یشته ئامانجه‌كانیان. له جیاتی ئه‌وه، هیچ كاریگه‌رییه‌كیان نه‌بوو كه له كاته ته‌نگانه و پێویسته‌كاندا سوودی چاوه‌ڕوانكراوی هه‌بێت.
له وه‌رزی زستاندا، سوپای عراق ڕووبه‌ڕووی دۆخێكی ناله‌بار بووه‌وه بۆ پێشڕه‌وی و ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی هێزی پێشمه‌رگه. هێزی پێشمه‌رگه به‌رده‌وام به‌دوای ده‌رفه‌تدا ده‌گه‌ڕان بۆ ئه‌وه‌ی گورزێكی كاریگه‌ر وه‌شێنن، و له كانوونی یه‌كه‌می 1974، چه‌ندین هێرشیان بۆ سه‌ر سوپای عراق ده‌ست پێ كرد. له كانوونی یه‌كه‌می 1975، هێرشیان كرده سه‌ر پێگه‌كانی سوپا و به سه‌ركه‌وتوویی نیوه‌ی چیای زۆزكیان گرته‌وه.
1- غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا ... حه‌جی بێڕۆخی، به‌رگی یه‌كه‌م، چاپی دووه‌م، 2020، ل315.
2- غازی عادل گه‌ردی، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل345-377
3- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی سێیه‌م، به‌شی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، هه‌ولێر 2004، ل158
4- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، ڕوداوه سه‌ربازيه‌كانى شۆڕشى ئه‌يلوول1970-1975، چاپى يه‌كه‌م، هه‌ولێر، 2022، ل220.
5- دیمانه: گۆرگیس یه‌لدا ته‌رخان، پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول، ئه‌رشیفی ئینسكلۆپیدیا
6- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل220.
7- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل220
8- دیمانه له‌گه‌ڵ قادر حه‌سه‌ن سیتكانی پێشمه‌رگه‌ی شۆرشی ئه‌یلوول 31/12/2022.
9- سه‌نگه‌ر ئيبراهيم خۆشناو، هه‌مان سه‌رچاوه، ل220-221.
10- مسعود بارزانی، هه‌مان شه‌رچاوه‌ی پێشوو ، ل159.
11- ئیبراهیم جلال، باشووری كوردستان و شۆڕشی ئه‌یلوول، بنیانان و هه‌ڵته‌كاندن، 1961-1975.چاپی چواره‌م، 2021، ل615.