لە ماوەی ١٩ی تەممووز تا ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨، پێکدادانی گەورە و بەرفراوان لە نێوان هێزەکانی پێشمەرگە و سوپای عێراق (ڕژێمی بەعس) لە ناوچەی خواکوڕکی سەر بە دەڤەری برادۆست ڕوویدا، کاتێک سوپای عێراق هێرشێکی بەرفراوانی لە سێگۆشەی سنووری (عێراق، ئێران و تورکیا) دەستپێکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی ئەو ناوچانەی لەژێر دەسەڵاتی شۆڕشدا بوون، لە ماوەی ٤٥ ڕۆژ لە شەڕ و هێرشەکاندا، هێزە چەکدارەکانی عێراق لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە تێکشکێنران و زیانی گیانی و ماددی زۆریان بەرکەوت، لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨ و بەهۆی چەند هۆکارێکەوە سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری کشانەوەی دا.
خواکوڕک:
ناوچەی خواکوڕک دەکەوێتە دەڤەری برادۆست و لە ٣٠ گوند پێکهاتووە، دەکەوێتە سێگۆشەی سنووری (عێراق - ئێران - تورکیا)، ڕووبەرەکەی نزیکەی ١٥٠ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە، چەندین کێو و لوتکەی بەرزی هەیە و زنجیرە کێوی بەرز و سەخت لەخۆدەگرێت کە گرنگییەکی ستراتیژییان هەیە و بەناوبانگن، لەوانە کێوەکانی شێلی، سەری چالی، کۆراوا، بنلیس، بریمیشکا، جووتی برا، شەکیو، کامیژە، دالانپەڕ، ئۆدڵ کێوی، نازداری داغ، ئەرمووش، چیای دێل، و لە باشووردا کێوی ڕەش و کێوی کەتک، ناوچەکە لە دۆڵێکی پشت گوندی لەیلکانەوە دەستپێدەکات تا دەگاتە سێگۆشەی سنووری هەرسێ وڵاتەکە، کە دۆڵێکی قووڵە و لە هەموو لایەکەوە بە کێو دەورە دراوە، سنووری خواکوڕک لە گوندی (بنی)یەوە درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە سنوورەکە، و گوندی خەزنە بە دوایین گوندی دۆڵی خواکوڕک دادەنرێت.
شایەنی باسە سەرکردایەتی شۆڕش لە حوزەیرانی ١٩٨٢ بارەگای سەرەکی خۆی لە ناوچەکانی بێرکەم و لۆلان لە دەڤەری برادۆست دامەزراند، هەروەها بارەگاکانی فراوانتر بوون تا گوندەکانی ماڵەمەلا، دەراو، کوێرزەش و خنێرەی گرتەوە، بەجۆرێک ناوچەکە بوو بە ناوەندێکی گرنگی سەرکردایەتی شۆڕش، ئەمەش خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگ بوو لە ژینگەی شۆڕش و خەباتی پێشمەرگە، چونکە هەنگاوێکی گەورە بوو بۆ نزیککردنەوەی سەرکردایەتی شۆڕش لە بنکەی جەماوەری و کاریگەری ئەرێنی هەبوو لە چالاککردنی گروپەکانی پێشمەرگە بۆ ئەنجامدانی هێرشەکانیان بۆ سەر دامەزراوە و بنکە سەربازی و حیزبییەکانی ڕژێمی بەعس.
هۆکاری هەڵگیرسانی مەلحەمەی خواکوڕک
پارتییەکان ی سیاسی کوردستان لە درێژایی ساڵی ١٩٨٧ سەرکەوتنی گەورەیان لە چەندین چالاکی بەرەیی هاوبەشدا تۆمار کرد، کە توانییان گورزێکی کوشندە لە ڕژێمی بەعس بوەشێنن و دەست بەسەر ژمارەیەک شار و شارۆچکە و ناوچەدا بگرن، ئەمەش هاندەرێک بوو بۆ هێزە کوردستانییەکان تا لە تەممووزی ١٩٨٧ بەرەیەک بە ناوی بەرەی کوردستانی پێکبهێنن. لەگەڵ ئەوەشدا، حکوومەتی عێراق لە شەڕی هەشت ساڵەی لەگەڵ ئێران (١٩٨٠-١٩٨٨) تووشی چەندین شکستی گەورە بوو، بەتایبەت لە گرتنەوەی فاو، سەرۆکی ئەوکاتەی عێراق سەددام حوسێن لەو شەڕەدا بەرامبەر ئێران دۆڕابوو و شکستی هێنابوو، هەستی بە مەترسی لەدەستدانی دەسەڵاتەکەی دەکرد، بۆیە پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ وڵاتانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دروست کرد، بەتایبەت لە بواری کڕینی چەک، پشتیوانی نێودەوڵەتی بۆ عێراق دژی ئێران گەیشتە لوتکە و سەددام حوسێن و ڕژێمی بەعس ئەو پشتیوانییەیان بەدەستهێنا، بەتایبەت لە گرتنەوەی فاو، ئەمەش وای لە ڕژێمی بەعس کرد بە پلانێکی قێزەونەوە ڕوو لە کوردستان بکات بۆ ڕشتنی تۆڵە و دڕندەیی بەسەر کورددا، لە ئاداری ١٩٨٧ خزمەکەی عەلی حەسەن مەجیدی دامەزراند، کە لەنێو کورددا بە (عەلی کیمیاوی) ناسراوە، وەک نوێنەری خۆی لە باکوور، کە سەرۆکی دەزگای هەواڵگری دەوڵەت و ئەندامی سەرکردایەتی حیزبی بەعس بوو، دەسەڵاتی ڕەهای بە هەموو دامەزراوەکانی دەوڵەت و حیزب پێبەخشرا، ئەمەش واتای ئەوە بوو کە دەستی کرد بە گێڕانەوەی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس بۆ تەواوی باشووری کوردستان.
بۆ گەیشتن بە هەموو ناوچەکانی باشووری کوردستان کە بەهۆی شەڕی ئێرانەوە لەدەستی دابوون، ڕژێمی بەعس هەڵمەتێکی جینۆسایدی تراژیدی بە هەشت قۆناغ بە ناوی ئەنفال دەستپێکرد، لە مانگی شوباتەوە دەستی پێکرد و تا کۆتایی نیسانی ١٩٨٨ بەردەوام بوو، بە پشتیوانی تانک و تۆپخانەی شۆڕش و فڕۆکەی جەنگی و چەکی کۆمەڵکوژ (چەکی کیمیایی) لە گەرمیان، هەڵەبجە، بارزان، سۆران، ئامێدی، زاخۆ و دهۆک، لە ئەنجامدا سەدان هەزار هاووڵاتی مەدەنی شەهید بوون و بریندار بوون و بە زیندوویی لە بیابانەکانی باشوور و ناوەڕاستی عێراق بە خاک سپێردران، لەنێویاندا منداڵ و ژن و گەنج و پیر و کەمئەندام، زۆر کەسی تریش لە ترسی زوڵمی بەعس بەرەو ئێران و تورکیا هەڵاتن، کە ژینگەی ئابووری کوردستانی لە ڕێگەی وێرانکردنی گوند و ماڵ و مزگەوت و قوتابخانە و نەخۆشخانەکانەوە تێکدا.
بەهۆی ترس و تۆقاندنێک کە ڕژێمی بەعس لە گشت باشووری کوردستان بە گشتی و ئەو ناوچانەی لەژێر کۆنترۆڵی پێشمەرگەدا بوون بە تایبەتی ئەنجامی دەدا، خەڵک بەدوای ڕێگەیەکدا دەگەڕان بۆ ڕزگاربوون لە زوڵمی ڕژێمی بەعس و پەنابردن بۆ وڵاتانی دراوسێ. لەم ڕووەوە زۆرێک لە جەماوەر کۆچیان کرد و گەیشتنە سنوورەکان، لەلایەکی دیکەوە سوپای عێراق بەردەوام بوو لە ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی بۆ گەیشتن بە سنوور و ڕێگریکردن لە کۆبوونەوەی کۆچبەران، هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بڕیاریاندا وەک ئەرکێکی نیشتمانی بۆ پاراستنی کۆچبەران لەو ناوچەیەی بە سێگۆشەی (عێراقی - ئێرانی - تورکی) لە خواکوڕک ناسراوە، ڕووبەڕووی هێرشبەرانی ڕژێم ببنەوە.
ئامانجێکی دیکەی ڕژێمی بەعس لەم هەڵمەتە سەربازییەدا دەستبەسەرداگرتنی ڕێگەی سەرەکی لقی یەک لە بادینان بوو کە دەچوو بۆ سەرکردایەتی و ناوچەکانی دیکە، بۆ ئەوەی سنووری بادینان بە تەواوی ببڕێت، و ڕێگری لە هاتووچۆ و پەیوەندی لەگەڵ سەرکردایەتی شۆڕش بکات.
هێزە عێراقییە بەشداربووەکان:
سوپای عێراق و هێزە حکوومییەکان لە هێرشەکەی سەر ناوچەی خواکوڕک لەم یەکە سەربازی و هێزە چەکدارانە پێکهاتبوون:
فیرقەی ٣٣ی سەر بە لەشکری ٥
فیرقەی ٤٥ی سەر بە لەشکری ١
فیرقەی ١٨
فیرقەی ٣٥
لیوای ٦٦ی هێزە تایبەتەکان
لیوای ٦٨ی هێزە تایبەتەکان
لیوای ٧٠٢ی پیادە
فەوجی یەکەمی مغاویر لە فیرقەی ٣٣
لیوای ٤٠٢ی پیادە
لیوای ١٢٠ی مغاویر
لیوای ٢ی هێزەکانی ناوخۆ
فەوجی ٣ی لیوای دووەمی مغاویر و فەوجی یەکەمی مغاویری سەربەخۆی سەر بە فیرقەی ٣
هێزە چەکدارە بەکرێگیراوەکان (جاش) فەوجە سووکەکان
پێنج کەتایبی تۆپخانەی مەیدانی و ژمارەیەک هاوەن
سێ کەتایبی تانک
ژمارەیەکی زۆر لە فڕۆکەی جەنگی و هێلیکۆپتەر
هێزەکانی شۆڕش بەشداربووەکان:
هێزەکانی پێشمەرگە کە لە مەلحەمەی خواکوڕکدا بەشدار بوون ڕێژەیەکی زۆری هێز و ڕێکخستنەکانیان پێکهێنا، بە چاودێری و سەرپەرشتی ڕاستەوخۆی سەرۆک مەسعود بارزانی.
١- هێزی کۆچبەران لە ڕێکخستنەکانی ١٦ی ئاب، ١١ی ئەیلوول، و ٢٦ی گوڵان، ڕێکخراوی ڕێباز پێکهاتبوو.
٢- هێزی بارزان لە ڕێکخستنەکانی قەلەندەر، بێران، شیرین، زۆزک، بروسک پێکهاتبوو.
٣- هێزی حەمرین لە ڕێکخستنەکانی سەفین، ئەزمەڕ، سەگرمە پێکهاتبوو.
٤- هێزەکانی خەبات لە دوو ڕێکخراوی وێساكا و جارچەل.
٥) ڕێکخراوەکانی سەر بە سەرکردایەتی شۆڕش بریتین لە ڕێکخراوەکانی کارۆخ، سۆردەش، کۆڤەند، کۆرز، ئاراس.
٦- دەستەی تایبەتی تۆپخانەی شۆڕش.
٧- هێزەکانی پشتیوانی باباکوڕکوڕی سەر بە لقی سێی پارتی دیموکراتی کوردستان.
٨- هێزەکانی پشتیوانی زەمناکۆی سەر بە لقی چواری پارتی دیموکراتی کوردستان.
٩- هێزەکانی بەرگری جەماوەری.
١٠- هێزەکانی سەر بە لقەکان (دووەم، سێیەم و چوارەم)ی حیزب.
١١- مفرازەیەک لە حیزبی شیوعی عێراق.
١٢- کمیسیۆن ی ئازادی و بەرپرسەکەی عەلی شەعبان، بەڵام ئەرکەکانی بە سەرپەرشتی و چاودێری نێچیرڤان بارزانی ئەنجام دەدا، و ئەرکەکەی دابینکردنی بژێوی و پێداویستییەکانی تایبەت بە بەرەکانی شەڕ بوو، و بارەگاکەی لە کۆمەڵگەی زیوە بوو.
هەڵگیرسانی شەڕ و هێرشەکان:
لە ١٧ی تەمموزی ١٩٨٨، کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕەزامەندی لەسەر ئاگربەست لەگەڵ عێراق دەربڕی، دوای دوو ڕۆژ لەوە، واتە لە ١٩ی تەمموزی ١٩٨٨ سوپا و هێزە چەکدارەکانی سەر بە ڕژێمی بەعس هێرشێکی بەرفراوانیان بۆ سەر ئەو ناوچانە دەستپێکرد کە لەژێر کۆنترۆڵی شۆڕشدا بوون لە ناوچەی خواکوڕک لە برادۆست. تەنها چەند هەفتەیەک مابوو بۆ کۆتاییهاتنی شەڕی هەشت ساڵەی نێوان هەردوو وڵات بە یەکجاری، هێزەکانی پێشمەرگەی کوردستان بە سەرکردایەتی ڕاستەوخۆی سەرۆک مەسعود بارزانی بڕیاریاندا پارێزگاری لە خاکی کوردستان و ژیانی ئەو کەسانە بکەن کە بۆ ڕزگاربوون لە ستەمی ڕژێمی بەعس بەرەو سنوورەکان هەڵاتبوون، بە بەشداری فەرماندەکان فازڵ میرانی، حەمید ئەفەندی، زەعیم عەلی، ئازاد قەرەداغی، د. ڕۆژ نوری شاوەیس، د. جرجیس حەسەن و عەقید یونس ڕۆژبەیانی و موقەدەم یەعقوب و نەقیب بابەکر زێباری و کاک ساڵح و قادر قادر و عومەر عوسمان لەگەڵ هێزەکانی پێشمەرگە کە بەسەر میحوەرەکانی شەڕدا دابەش ببوون، ئەوان بەرەیەکی شەڕی بەرگرییان بەپێی پلانێکی سەربازیی تۆکمە دروستکرد و بە قارەمانێتییەوە ڕووبەڕووی هەموو هێرشەکانی سوپای ڕژێمی بەعس بوونەوە، کە لەو کاتەدا پێنجەمین سوپای جیهان بوو لە ڕووی هێز و چەک و کەرەستەوە.
بێگومان ئەفسانەی خواکوڕک درێژکراوەی هەڵمەتە سەربازییەکانی ڕژێمی بەعس بوو لە ئەنفال و هێرشە کیمیاییەکان بۆ سەر هەڵەبجە و شوێنەکانی تری کوردستان، لە ناوچەیەکی سێگۆشەی سنووریی تەنگدا، کاتێک حکومەتی عێراق هێزێکی گەورەی لە هێزی ئاسمانی و زەمینی وەک هێزەکانی کۆماندۆ و لیواکانی پیادە و بەکرێگیراوانی دروستکرد کە بە فڕۆکەی جەنگی و تۆپهاوێژ و چەکی کۆمەڵکوژی کیمیایی پشتیوانی دەکران، بێگومان شۆڕش و گەلی کورد بە توندی دژی ئەم هەڵمەتە سەربازییە وەستانەوە وەک ڕووبەڕووبوونەوەیەک لەلایەن پێشمەرگە و هێزەکانی بەرگری گەل بە چەکەکانیان و لە ڕێگەی ژنان و منداڵەکانیانەوە لە ڕێگەی کۆکردنەوەی خۆراک و جلوبەرگ و گواستنەوەیان بۆ مەیدانەکانی شەڕ.
شەڕەکە سەرەتا لە پشت لۆلان لە خنێرە دەستیپێکرد، دوای ئەوەی سوپای عێراق هێزێکی سەربازی بە هەلیکۆپتەر لە ٢١ی تەمموزی ١٩٨٨ لەسەر چیای شکێو دابەزاند بۆ دەستبەسەرداگرتنی پێگە ستراتیژییەکانی ناوچەکە، بەڵام ڕۆژی دواتر واتە لە ٢٢ی تەمموز، هێزەکانی پێشمەرگەی حەمرین هێرشیان کردە سەر هێزەکانی سوپای عێراق، دوای شەڕێکی سەخت، سوپای عێراق بە تەواوی تێکشکێنرا و زیانی گیانی زۆریان لێکەوت و سێ سەربازیش بە دیل گیران، دوای کۆتاییهاتنی شەڕەکە شۆڕش یەکێک لە پێشمەرگەکانی لەدەستدا، لە ٢٤ی تەمموز جوڵەکانی سوپای عێراق لە چیاکانی شکێو و سەرەسوڵ بەردەوام بوو و زیادی کرد، دیار بوو کە خۆیان بۆ هێرشێکی گەورە ئامادە دەکەن.
لە کاتژمێر ١٠:٣٠ی بەیانی ٢٧ی تەمموزی ١٩٨٨، سوپای عێراق هێرشێکی گەورەی کردە سەر پێگەکانی پێشمەرگە بە ناوی "تەوەکەلت عەلاڵڵا"، و لە سەرەسوڵەوە بەرەو سیارە پێشڕەوییان کرد کە دەکەوێتە بەرزاییەکانی شێخانۆک بەبێ ئەوەی کەس هەستی پێ بکات، لە ئەنجامدا چەند ئۆتۆمبێلێک کەوتنە کەمینیان، هاووڵاتییەک و کوڕە ١٢ ساڵانەکەی دەستگیرکران و بۆ شوێنێکی نادیار بردیانن، کاتێک پێشمەرگە هەستیان بەوە کرد، بۆ تۆڵەکردنەوە هێرشیان کردنە سەر و توانیان تێکیان بشکێنن، ٢٤ سەرباز بە دیل گیران کە چوار ئەفسەریان تێدابوو، لە شەڕەکەدا سێ پێشمەرگە شەهید بوون دووانیان لە پێشمەرگەی ڕێکخراوی موساکا و ئەوی تریان لە پێشمەرگەی لقی یەکی پارتی بوو، هێرشەکەی سوپای عێراق لەلایەن فەوجی سێی لیوای دووی کۆماندۆ و فەوجی یەکی کۆماندۆی سەربەخۆی فیرقەی سێ جێبەجێکرا، بەپێی زانیاری و ڕاپۆرتی هێزەکانی پێشمەرگە دەربارەی زیانەکانی سوپای عێراق لەم شەڕەدا، زیاتر لە ١٠٠ سەربازی هێزەکانی کۆماندۆ کوژران.
چەند ڕۆژێک بەسەر چوونە ناو پرۆسەی ئاگربەستی عێراق و ئێراندا تێپەڕی، بەڵام بەپێی ئەو ئاماژەیەی لە کتێبی بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد هاتووە، لە ٢٦ی تەمموزی ١٩٨٨ کاک باقر تەباتەبایی فەرماندەی بارەگای نەسر ڕەمەزانی ئێرانی لەگەڵ کۆمەڵێک لە شەڕڤانانی سوپای پاسداران و حیزبوڵڵا بە مەبەستی گواستنەوەی بارەگاکەیان بۆ ناو خاکی ئێران سەردانی وادی ڕەشیان لە ناوچەکە کرد، بەبێ ئەوەی بزانن سوپای عێراق ڕێگەیان لێ دەگرێت، لە کاتی ڕۆیشتنیاندا کەوتنە کەمینی هێزەکانی عێراق و هەموویان دەستگیرکران و لە هەمان شوێن گوللەباران کران، کاتێک هێزەکانی پێشمەرگە لە ڕۆژی دواتر واتە ٢٧ی هەمان مانگ هێرشیان کردە سەر هێزەکانی عێراق، تێکیان شکاندن و لە ناوچەکە دەریانکردن، پێشمەرگە تەرمەکانیانی گواستەوە و ڕادەستی بارەگای ناوبراو کرد، بەڵام هیچ ئاماژەیەک نییە دەربارەی هەڵوێستی ئێران بەرامبەر بەو پێشێلکارییەی سوپای عێراق، بەڵکو بە پێچەوانەوە، دوای دوو ڕۆژ، لە ٢٩ی تەمموز، هێزەکانی عێراق هەوڵیاندا جارێکی تر پێشڕەوی بکەن و هێرشیان کردە سەر هەمان شوێن، هێزەکانی پێشمەرگە بە سەرکردایەتی زەعیم عەلی بە هێزێکی زۆرەوە ڕووبەڕوویان بوونەوە، دوای شەڕێکی بەهێز هێزەکانی عێراق تێکشکێنران، و جگە لە کوژراو و بریندار، سێ سەرباز بە دیل گیران، کە ئەفسەرێکی هێزەکانی کۆماندۆیان تێدابوو.
دوای تێکشکانی سوپای عێراق لەم هێرشانەدا بەرامبەر پێشمەرگە، پلانی شەڕەکەی گۆڕی و پەنای بۆ بەکارهێنانی چەکی کیمیایی برد لە بەرزاییەکانی نازداری داغ لە خواکوڕک و بارەگاکانی پێشمەرگە لە کادەر و شوێنەکانی تر لە ڕێگەی فڕۆکەی (بیلاتۆس بی سی ٧) لە بەیانی ٣ی ئابی ١٩٨٨، لە ئەنجامدا ٦٠ پێشمەرگە بریندار بوون، هەندێکیان بەهۆی هێرشی گازی کیمیایی کە ڕژێمی بەعس ئەنجامیدا تووشی کوێری بوون، زیانەکە تەنها بەر هێزەکانی پێشمەرگە نەکەوت، بەڵکو زۆرێک لە ئاژەڵەکانی گوندەکانی باکووری کوردستانیشی لەناوبرد، بۆ ڕێکخستن و بەهێزکردنی هێزەکانی کۆچبەران، سەرکردایەتی شۆڕش لە یەکی ئابی ١٩٨٨ بڕیاریدا موقەدەم یەعقوب وەک بەرپرسی هێزەکە دابنێت، چونکە هێزەکانی حکومەت وردە وردە فشاریان لەسەر پێگەکانی پێشمەرگە زیاد دەکرد، بەتایبەت لە میحوەری هێزی بارزان، هێرشەکانی حکومەت تا حەوتی مانگ بەردەوام بوو و لە بەرامبەردا هێزەکانی پێشمەرگە پێگە بەرگرییەکانیان بەهێز و پاراست، سێ سەربازی کۆماندۆ وەک بارمتە لە هێرشێکدا لە سنووری چیای شکێو بە دیل گیران، سوپای عێراق هەندێک پێشڕەوییان لە میحوەری کەیلی ڕەش بەرەو دەریا سوور بەدەستهێنا، لە ئەنجامدا سوپای پاسدارانی ئێران و گرووپی حیزبوڵڵا کە لە خواکوڕک بوون هەموو ئەو کەرەستە و پێداویستییە سەربازییانەی لایان بوو تەقاندیانەوە و ناوچەکەیان بەجێهێشت و هەڵاتن، بەمەش قورسایی تەواوی شەڕەکە کەوتە سەر شانی پێشمەرگەی پارتی دیموکراتی کوردستان و حیزبی شیوعیی عێراق، بەڵام حیزبەکانی تری ناو بەرەی کوردستانی بێدەنگ بوون و بێلایەنییان هەڵبژارد و بەشداری شەڕەکەیان نەکرد، بەڵکو تەنانەت ناوچەکەیان بەجێهێشت، لە ٨ی ئابی ١٩٨٨، سوپای عێراق هێرشێکی گەورەی کردە سەر بەرەی مووسڵۆک و بەرەی شێخانۆک، دوای شەڕێکی گەرم هەندێک پێشڕەوییان کرد و گەیشتنە باراوا، تەنها یەک قۆناغ مابوو بۆ گەیشتن بە شێخانۆک، بەڵام لەوێ ڕاگیران، ئەگەرنا بە تەواوی کۆنترۆڵی شێخان و سیبارەیان دەکرد، کە مەترسییەکی گەورەی بۆ سەر ئەو خێزانانە دروست دەکرد کە لە شوێنەکانی خۆیان مابوونەوە چونکە هێشتا نەپەڕیبوونەوە بۆ سنووری ئێران، لە ئێوارەی ١٠ی ئاب سوپای عێراق هێرشی کردە سەر بەرەی ڕۆژهەڵات لە مەلزەرد، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگەی سەر بە ڕێکخراوی ڕێباز بە توندی ڕووبەڕووی هێرشەکە بوونەوە و تێکیان شکاند، فەرماندەی فەوجی سێی لیوای ٦٨ی هێزە تایبەتەکان بە گوللەی هێزەکانی پێشمەرگە بریندار بوو و کەوتە دەستی پێشمەرگە بەڵام دواتر بەهۆی سەختی برینەکەیەوە گیانی لەدەستدا.
پێشمەرگە لەم قۆناغەی شەڕدا نەدۆڕا، ئێوارەی ١٠ی ئابی ١٩٨٨، هێزێکی کۆماندۆ کە لە نزیکەی ١٥٠ سەرباز پێکهاتبوو بە ١٠ هەلیکۆپتەر لە ناوچەیەک بە ناوی دۆڵی ترشین دابەزین، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە کە ئەرکی پاراستنی سنووریان لە ئەستۆ بوو بەرگرییان لێکردن و ڕاویان نان تا هێزەکە بە تەواوی لەناوچوو، ئەوەی کوژرا کوژرا و ئەوانی دیکەش بە دیل کەوتنە دەست هێزەکانی پێشمەرگە، ئەمەش گورزێکی گەورە بوو بۆ هێزەکانی سوپاى عێراق، بەتایبەتی لە ڕووی مەعنەوییەوە، بەڵام کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر ورە و بەرگریی هێزەکانی پێشمەرگە هەبوو، سەرەڕای سەرکەوتنی هێزەکانی پێشمەرگە لە تێکشکاندنی هەموو هێرشەکانی سوپاى عێراق و گەیاندنی زیانی زۆر، بەڵام سەرکردایەتی شۆڕش بەردەوام بوو لە پێداچوونەوە و ڕێکخستنەوەی بەرەکانی شەڕ، عەقید یەعقوبی وەک فەرماندەی بەرەی شەڕ دەستنیشانکرا، هەریەکە لە عەریف دەروێش و حەمید ئەرکوشییش وەک یاریدەدەری ئەو دیاریکران.
لە کاتێکدا شەڕ و هێرشەکان بەردەوام بوون، ڕێکخراوەکانی کارۆخ و ١١ی ئەیلوول بە سەرکردایەتی ئەحمەد ماڵە سوار لە بەرەی حەشکا و سارکۆراوا بوون. لە یەکێک لە شەڕەکاندا هێزەکانی پێشمەرگە لە هەندێک شوێن ڕووبەڕووی چەکدارانی هێزە بەکرێگیراوەکان بوونەوە و ناچاریان کردن پاشەکشە بکەن، لە ئەنجامدا یەکێک لە پێشمەرگەکان شەهید بووە و سێ کەسی دیکەش بریندار بوون، شەڕەکان لە هەموو میحوەرەکانی شەڕ بەردەوام بوون، هێزەکانی پێشمەرگە چاودێری دوژمنی دەکرد، ئێوارەی ١١ی ئابی ١٩٨٨ سەرەڕای تۆپبارانی توندی پێگەکانی پێشمەرگە، بەکرێگیراوەکان دیسان هێرشیان کردەوە، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە بەردەوام بوون لە بەرگری، توانییان هێزەکانی دوژمن تێکبشکێنن و تەرمی یەکێک لە بەکرێگیراوەکانیان لە گۆڕەپانی شەڕ بەجێهێشت، هەر لەو ڕۆژەدا هێزێکی پێشمەرگە کە لە ١٥ کەس لە ڕێکخراوی گۆرز پێکهاتبوو گەیشتنە گۆڕەپانی شەڕ، ڕۆژی دواتر واتە ١٢ی ئاب، هێزێکی بەرگری جەماوەری کە لە نزیکەی ٨٠ کەس پێکهاتبوو گەیشتنە گۆڕەپانی شەڕ بۆ پشتیوانی هێزەکانی پێشمەرگە و پاراستنی خاکی نیشتمان.
لە ١٣ی ئابی ١٩٨٨ شەڕێکی سەخت لە بەرەکانی کۆراوا و قەبری زاهیر لە کاتژمێر ٤ی بەیانی تا ٥ی ئێوارە ڕوویدا، لە زۆر شوێن شەڕەکە دەستەویەخە بوو، سەرەڕای ئەوەی قەبارەی زیانەکانی ناو ڕیزەکانی سەربازان و بەکرێگیراوەکان نەزانرا، بەڵام هەموو هێرشەکان تێکشکێنران، لە ١٤ی ئاب هێزەکانی حکومەت هێرشیان کردە سەر بەرەکانی کانی ڕەش و خرۆان و سێرۆ لە بەرەی هێزەکانی بارزانی بەڵام تێکشکێنران، لە میحوەری خواکوڕک، هێزەکانی حکومەت هەوڵیاندا جارێکی دیکە پێشڕەوی بکەن، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە ڕووبەڕوویان بوونەوە و توانییان هێرشەکە تێکبشکێنن و ڕێگرییان لێ بکەن لە پێشڕەوی. لە ١٤ی ئاب، هێزەکانی پێشمەرگەی لقی سێ و چوار بە سەرکردایەتی سەید ساڵح و قادر قادر گەیشتنە گۆڕەپانی شەڕ بۆ پشتیوانی هێزەکانی پێشمەرگە، ڕۆژی دواتر واتە ١٥ی مانگ هێزێکی دیکە لە کمیسیۆنی ناوخۆیی هەڵەبجە گەیشتنە خواکوڕک و بەرەکانی شەڕ، ئەمەش ورەی هێزەکانی پێشمەرگەی بەرزکردەوە و پشتیوانییەکی گەورەش بوو بۆ گۆڕەپانەکانی شەڕ.
بەدرێژایی ڕۆژانی مانگی ئابی ڕابردوو، هێزەکانی عێراق بەردەوام بوون لە هێرشکردنە سەر پێگەکانی پێشمەرگە بەبێ ئەوەی خۆیان بەدەستەوە بدەن بۆ فشارخستنە سەریان و چۆڵکردنی ناوچەکە، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە بە هەموو هێز و ئازایەتییەکەوە لەسەر هەموو بەرەکان بەرگرییان لێکردن، تەنانەت ناچاریان دەکردن پاشەکشە بکەن، لە کاتژمێر ٢:٣٠ خولەکی ئێوارەی ١٥ی ئابی ١٩٨٨، تۆپخانەکانی سوپاى عێراق هەموو پێگەکانی پێشمەرگەیان تۆپباران کرد و توندی تۆپبارانەکە ئەوەندە زۆر بوو کە پێشبینی دەکرا زیانی زۆری لێبکەوێتەوە، دوای تێپەڕبوونی کاتژمێر و نیوێک واتە لە کاتژمێر چواری عەسر تۆپبارانەکە وەستا، هێزەکانی عێراق کە لە سوپا و چەکدارە بەکرێگیراوەکان پێکهاتبوون هێرشێکی زەمینییان دەستپێکرد، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە لە هەموو لایەکەوە هێرشیان بردنە سەر و بەرگرییان لێکردن تا هێرشەکەیان تێکشکاند، سەرۆک مەسعود بارزانی کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد دەڵێت: بە هەموو ڕێکخراوەکانم لە ڕێگەی بێتەلەوە قسە کرد، شتە زۆر گرنگەکە ئەوە بوو کە ورەی پێشمەرگە زۆر بەرز بوو، گرنگییان بە هێرشی دوژمن نەدەدا، لە ڕووی زیان و زەرەرەوە هەندێک لە پێشمەرگەکان بریندار بوون، لە بەرامبەردا هێزەکانی عێراق زیانی زۆریان لە گیان و کەلوپەلدا بەرکەوت، دوژمن ٤٦ تەرمی لە گۆڕەپانی شەڕ بەجێهێشت.
لە ١٦ی ئابی ١٩٨٨ شەڕی نێوان هەردوولا توندتر بوو، بەرگری و خۆڕاگری هێزەکانی پێشمەرگە بەردەوام بوو، لە ١٩ی ئاب ژمارەیەک لە پێشمەرگەکانی لقی سێ و چوار و هێزەکانی بەرگری جەماوەری شەهید بووە، تۆپباران و تۆپخانەکان ئەوەندە توند بوون کە لە هەر جارێکدا ١٠ بۆ ١٥ گوللەتۆپ دەکەوتە سەر زەوی، ئەمەش بووە هۆی ئەوەی ناوچەکە ببێتە پارچەیەک ئاگر، لە ٢٠ی ئاب شەڕێکی گەرم لە نێوان هەردوو هێزەکەدا هەڵگیرسا، هێزەکانی پێشمەرگە گورزێکی گەورەیان لە هێزەکانی عێراق وەشاند، لیوای ٧٠٢ی سەر بە فیرقەی ٤٥ی فەیلەقی یەکیان بە تەواوی تێکشکاند، ئەمەش بووە هۆی کوژرانی ژمارەیەک لە ئەفسەرە باڵاکان لەوانە فەرماندەی فەوج و فەرماندەی سریە، لە ڕۆژانی دواتردا، بەهۆی شکستە یەک لە دوای یەکەکانی هێزەکانی حکومەت، هێرشەکان چیتر چڕ و گەرم نەبوون و دوو هەلیکۆپتەر خرایە خوارەوە، هەموو ئەمانە ورەی هێزەکانی پێشمەرگەی بەرزکردەوە، بە پێچەوانەوە ورەی هێزەکانی عێراق بەردەوام دادەبەزی، سوپا هێزەکانی خۆی کۆکردەوە و وەک هەمیشە هێرشی کردە سەر بەرەی کۆراوا، پێشمەرگە دوای شەڕێکی سەخت بەرگرییان لێکردن، هێرشەکەیان تێکشکاند و پاشەکشەیان پێکرد. لە شەوی ٢٤/٢٥ی ئابی ١٩٨٨، سوپاى عێراق ئەوەی لە هێزەکانی مابوویەوە کۆیکردەوە و هێرشی کردە سەر بەرەی کۆراوا، وەک هەموو جارێک، هێزەکانی پێشمەرگە بەرگرییان لێکردن و دوای شەڕێکی گەرم هێرشی سوپا تێکشکێنرا و ناچار بوو پاشەکشە بکات و گۆڕەپانی شەڕ بەجێبهێڵێت.
سەری کۆراوا بەرزترین لوتکەیە لە ناوچەی خواکوڕک بۆیە لە ڕووی سەربازییەوە وەک پێگەیەکی ستراتیژی سەیر دەکرا، هەر بۆیە سوپاى عێراق فشاری دەخستە سەر بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ناوچەی دەوروبەری، هەروەها بەرزاییەکی دیکە لە خاڵی کۆتایی سنووری عێراق هەبوو کە چیای ڕەقیب بوو لە ڕۆژئاوای خواکوڕک، هیچ هێزێکی پێشمەرگەی تێدا جێگیر نەکرابوو بەهۆی فراوانی بەرەی شەڕ، سوپاى عێراق هەوڵیدا لە پشتەوە بگاتە بەرزاییەکە، واتە لە ناو خاکی تورکیاوە و دەوری هێزەکانی پێشمەرگە بدات، بەڵام کاتێک هێزەکانی پێشمەرگە ئەمەیان زانی، هێزێکی گەورەی پێشمەرگەیان لە هێزەکانی بەرزان پێکهێنا، ڕێگەیان نەدا پێشڕەوی بکەن، هێزەکانی پێشمەرگە لە بناری چیای ڕەقیب بە ئازایەتییەوە بەرگرییان لێکردن و ڕێگرییان لێکردن لە تێپەڕاندنی ناوچەکە، دوای کۆتاییهاتنی شەڕەکان بڕیاری کشانەوە و پاشەکشە درا.
شەڕ بەردەوام توندتر دەبوو، لە ٢٧ی ئاب دوو پێشمەرگە لە قەبری زاهیر بەهۆی هێرشە چڕەکانی هێزەکانی عێراق شەهید بووە، لە ٢٨ی ئاب پێنج پێشمەرگە لە تۆپبارانێکدا بۆ سەر بارەگای ڕێکخراوی جارچەل شەهید بووە، هەر لەو شەوەدا، هێزێکی سەر بە لیوای ٦٦ی تایبەت (هێزی تایبەت) هێرشیان کردە سەر پێگەکانی پێشمەرگە لە سنووری کۆراوا، دوای شەڕێکی گەرم و بەرگرییەکی بەهێزی پێشمەرگە هێزەکانی دوژمن ئەمجارەش تێکشکێنران و ناچار بوون پاشەکشە بکەن دوای ئەوەی زیانی زۆریان بەرکەوت بەتایبەتی لە فەوجی دووەمی لیوای ناوبراو، دوو پێشمەرگە شەهید بووە و فەرماندەی پێشمەرگە ئەنوەر حاج عوسمان بریندار بوو.
لە ٣٠ی هەمان مانگ، هێزەکانی حکومەت جارێکی دیکە لە سنووری کۆراوا هێرشیان کرد و شەڕێکی سەخت لە کاتژمێر ٥ی بەیانی تا ٤ی عەسر ڕوویدا، هێزەکانی پێشمەرگەی لقی چوار بەهێزەوە بەرگرییان لێکردن و زیانی زۆریان پێگەیاند و هێرشەکە تێکشکێنرا، یەکێک لە پێشمەرگەکان لەم شەڕەدا شەهید بووە و پێنج کەسی دیکەش بریندار بوون، لە ٤ی ئەیلوولی ١٩٨٨، هێزەکانی زەمناکۆ لە لقی چوار هێرشیان کردە سەر بنکەکانی سوپا و هێزەکانی حکومەت لە ناوچەی جەمکە بێ، ئەمەش بووە هۆی هەڵگیرسانی شەڕێکی گەرم کە چل و هەشت کاتژمێری خایاند، توانییان گورزێکی بەهێز لە هێزەکانی عێراق بوەشێنن و زیانی زۆریان لێبکەوێتەوە لە کوژراو و بریندار، لە کاتێکدا دوو پێشمەرگە شەهید بووە.
دوای ئەوەی هێزەکانی حکوومەت هەموو توانا و هێزی خۆیان بۆ هێرشکردنە سەر سەنگەرەکانی پێشمەرگە لە هەموو بەرەکانەوە بەکارهێنا، هێزەکانی حکوومەت هیچ دەستکەوتێکیان بەدەست نەهێنا جگە لە شکست و زیانی گیانی و ماڵی زۆر، بەڵام توانییان لە هەندێک شوێندا پێشڕەوییەک بکەن، بەڵام لە بۆردومان و هێرشی ئاسمانی درێخییان نەکرد و چڕییەکەی بەردەوام زیادی دەکرد، ئەمەش بووە هۆی شەهیدبوون و برینداربوونی ژمارەیەک پێشمەرگە، هەرچەندە کەمیی ذخیره لە مەیدانەکانی جەنگدا کێشەیەکی گەورەی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە دروست کردبوو، بەڵام مانگی ئەیلوول سەرەتای وەرزی سەرمایە لە ناوچە سنوورییەکان، بە ئاماژەدان بە بەستنی ئاو لە مەترەکانی ئاوی کەسیی پێشمەرگەدا، ئەمەش بەربەستێکی دیکە و هۆکاری بارگرانییەک بوو کە هێزەکانی پێشمەرگە لە بەرامبەر هێزە چەکدارەکانی ڕژێمی بەعسدا ڕووبەڕووی دەبوونەوە کە خاوەنی هێزێکی گەورەی پڕچەک بە چەکی بێشومار بوون، بۆیە دوای تاوتوێکردنی بارودۆخ لە ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨، سەرکردایەتی شۆڕش بڕیاری کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگەی لە میحوەرەکانی شەڕ دا، لەسەر ڕۆشنایی بڕیاری سەرکردایەتی پێشمەرگە دەستی بە کشانەوە لە هەموو بەرەکانی بەرگری کرد و لە شەشی هەمان مانگدا هەموو هێزەکان کشانەوە.
زیانەکانی سوپاى عێراق و هێزە عێراقییەکان لە داستانى خواکوڕک:
سوپاى عێراق لەم داستانەدا زیانی زۆری بەرکەوت، لەوانە کوژران و برینداربوونی نزیکەی ١٠٠٠ سەرباز و چەکداری بەکرێگیراو کە ناسنامەی ٣٥٠ کەسیان کەوتە دەست پێشمەرگە، لەنێو کوژراوەکاندا زۆرێک لە خاوەن پلە بەرزەکان و مناصبی سەربازی هەبوون، لە سەرچاوەیەکی دیکەوە هاتووە کە زیانە گیانییەکانی هێزەکانی حکوومەت گەیشتووەتە (٨٤٥٠) سەرباز و چەکداری بەکرێگیراو کە زیاتر لە ١٠٠٠ کەسیان خاوەن پلەی سەربازی بەرز بوون، جگە لە بەدیلگرتنی ژمارەیەکی زۆر لە سەرباز و خاوەن پلە بەرزەکان، بەڵام بە فەرمانی سەرکردایەتی شۆڕش لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە ئازاد کران، لە لایەکی دیکەوە لەم داستانەدا چوار هەلیکۆپتەری جەنگی تێکشکێنران و ڕێژەیەکی زۆری چەک و تەقەمەنی و کەرەستەی سەربازی لەناو بران. سەبارەت بە ئازادکردنی دیلەکان، بەپێی سەرچاوەیەک، کاتێک سەرۆک بارزانی لە وتارێکدا دوای کۆتاییهاتنی شەڕەکان و کشانەوەی هێزەکانی پێشمەرگە لە مەیدانەکانی جەنگ، سوپاسی هێزەکانی پێشمەرگەی کرد بۆ بەرگری و ئازایەتییان، داوای لەو ٣٢ دیلە کرد کە لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە دەستبەسەر کرابوون ئامادە بن، و پێی ڕاگەیاندن کە ئازادن لە گەڕانەوە بۆ یەکە سەربازییەکانیان، لەنێو ئەوانەدا ٣٠ سەرباز گەڕانەوە بۆ سوپاى عێراق، و دووانیان سەر بە حیزبی دەعوەی عێراقی بوون نەگەڕانەوە و داوای سەفەرکردن بۆ دەرەوەی وڵات کرد، گرووپێک لە پێشمەرگە، بە فەرمانی سەرۆک بارزانی، چاودێرییان کردن و ڕێنوێنییان کردن تا جارێکی دیکە لە ناوچەیەک بە ناوی خانە سێبی پەیوەندییان بە هێزەکانی حکوومەتەوە کردەوە، لەوێشەوە، پێشمەرگەکان لە دوورەوە چاودێری سەربازە دیلەکان بوون تا گەیشتنە بنکە سەربازییەکەی عێراق، کاتێک گەیشتن، دەستبەجێ سێ سەربازەکەیان دەستگیر کرد و بە گوللە لە سێدارەیان دان.
لە سەرچاوەیەکی دیکەشدا هاتووە، ئەفسەرێکی سوپاى عێراق بە پلەی نەقیب لە یەکێک لە شەڕەکاندا بریندار بوو و هێزەکانی پێشمەرگە وەک دیل دەستگیریان کرد، و بۆ چارەسەرکردنی برینەکانی بردیان بۆ پشتەوەی بەرەی شەڕ، لە ڕێگەدا، بریندارەکە لە پێشمەرگەی پرسی چی لێ دەکەن، ئەوانیش وەڵامیان دایەوە کە دەیبەن بۆ لای پزیشک بۆ چارەسەرکردنی برینەکانی، بەڵام ئەفسەرەکە ڕەتی کردەوە و پێی گوتن کە کوشتنی باشترە لە چارەسەرکردنی برینەکانی، "هەر کەسێک لە سەربازانی سوپا بە دیل دەگرن بیکوژن، چونکە ئێوە بەم ژینگەیە لە شاخەکان ڕازین، بەڵام ئێمە شەڕتان لەگەڵ دەکەین، و ئێوەش چارەسەرمان دەکەن"، شایانی باسە ئەم ئەفسەرە بەهۆی سەختی برینەکانییەوە گیانی لەدەست دا.
زۆربەی کوژراوەکان لە ئەندامانی فەوج و لیواکانی خوارەوە بوون و دەتوانین بڵێین هەموویان لەناوچوون، ئەو یەکە سەربازییانەی سەربازەکانیان لەدەست دا بریتین لە:
١- فیرقەی ٣٣
٢- فیرقەی ٤٥
٣- فیرقەی ٣٥
٤- فیرقەی ١٨
٥- لیوای ٦٨ هێزی تایبەت
٦- لیوای ٦٦ هێزی تایبەت
٧- فەوجی یەکەمی کۆماندۆی سەربەخۆ
٨- لیوای ٧٠٢ پیادە
٩- لیوای ٤٠٢ پیادە
١٠- لیوای ١٢٠ کۆماندۆ
١١- لیوای ٢ کۆماندۆ
زیانەکانی هێزەکانی شۆڕش
لەو شەڕەی کە لە ١٩ی تەممووزی ١٩٨٨ دەستی پێکرد و تا ٥ی ئەیلوولی ١٩٨٨ واتە نزیکەی ٤٥ ڕۆژ بەردەوام بوو، زیانەکانی هێزەکانی شۆڕش بریتی بوو لە ٣٨ شەهید لە پێشمەرگە و ١٠٤ بریندار.
دەستکەوت و غەنیمەتەکانی شۆڕش:
هێزەکانی پێشمەرگە لەم داستانەدا توانییان بڕێکی زۆر چەک و ئامێری بێتەل و کەرەستەی سەربازی دەستبەسەردا بگرن و بوونە دەستکەوت بۆ شۆڕش وەک:
زیاتر لە ٦٠٠ پارچە چەکی سووک و قورسی جۆراوجۆر.
١٨ ئامێری بێتەل و بڕێکی زۆر کەرەستەی سەربازی و تەقەمەنی جۆراوجۆر.
ئەنجامەکانی شەڕەکە:
شەڕەکە لە ڕووی سیاسەتمەدار و سەربازی و ستراتیژییەوە گرنگییەکی زۆری هەبوو، لە ڕووی سەربازییەوە، پێشمەرگە لە ماوەی ٤٥ ڕۆژی شەڕدا توانی سەرکەوتنێکی گەورە بەدەست بهێنێت، و زۆربەی هێرشەکانی هێزە چەکدارەکانی تێکشکاند، و زۆر چەک و ذخیرەی بەدەست هێنا، هەروەها زیانی زۆری گیانی و ماڵیی بە سوپاى عێراق گەیاند، لە ڕووی سیاسەتمەدارەوە خەونی شاری به‌غدا-ی پایتەختی عێراقی لەبار برد، کە پێی وابوو کۆتاییهاتنی شەڕ لەگەڵ ئێران کۆتایی بە بەرگری شۆڕشی کورد دەهێنێت، بەڵام داستانی خواکوڕک هەموو ئەم ئاراستە و بۆچوونانەی پووچەڵ کردەوە.
بەردەوامی و خۆڕاگری پێشمەرگە لە بەرامبەر دەیان هێرشی سوپاى عێراق و هێزەکانی پشتیوانیکراو بە تۆپباران و بۆردومانی تانک و تۆپخانە و فڕۆکەی جەنگی و بەکارهێنانی چەکی کیمیایی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتی بۆ ماوەی ٤٥ ڕۆژ، بوو بە داستانێکی مێژوویی.
داستانی خواکوڕک ئەم ڕاستییەی سەلماند کە کۆتاییهاتنی شەڕی عێراق - ئێران کاریگەری لەسەر پەکخستنی شۆڕشی کورد نابێت، بەڵام هێزەکانی پێشمەرگە بەردەوام دەبن لە تۆمارکردنی چالاکییەکان و داستان و چالاکییە قارەمانێتییە سەربازییەکان، دوای کۆتاییهاتنی داستانی خواکوڕک سەرۆک مەسعود بارزانی وتارێکی مێژوویی بۆ هێزەکانی پێشمەرگە پێشکەش کرد و تێیدا گوتی: کاتێکی زۆر تێپەڕ نابێت تا عێراق لە ماوەیەکی کورتدا گۆڕانکاری بەخۆیەوە دەبینێت، و داوای لە هێزەکانی پێشمەرگە کرد خۆیان بۆ ئەو گۆڕانکارییانە ئامادە بکەن کە لە ناوچەکەدا ڕوو دەدەن، ئەمەش ئەوە بوو کە ڕوویدا، لە ئابی ١٩٩٠، عێراق وڵاتی کوەیتی داگیر کرد و لە ماوەی ٢٤ کاتژمێردا داگیری کرد، بارودۆخەکە گۆڕا و ئەمەش بووە هۆی سەپاندنی بڕیاری نەتەوە یەکگرتووەکان بە ژمارە ٦٨٧ بەسەر عێراقدا، بەدوایدا شەڕی کەنداو هەڵگیرسا، و لە بەهاری ساڵی ١٩٩١ ڕاپەڕینی جەماوەری لە باشووری کوردستان ڕوویدا، کە تێیدا هەموو دامەزراوە حکوومییەکانی بەعس و سوپا و هێزە چەکدارەکانی ڕژێمی بەعس لە شار و شارۆچکەکانی کوردستان دەرکران و دوورخرانەوە.
شەڕی خواکوڕک دەنگدانەوەیەکی گەورەی لە میدیا جیهانییەکاندا هەبوو، هەروەها سەبارەت بەو هێرشانەی کە سوپاى عێراق بەردەوام بۆ سەرکوتکردن و لەناوبردنی کورد ئەنجامی دەدان، بەتایبەت دوای کۆتاییهاتنی شەڕ لەگەڵ ئێران کە هەشت ساڵی خایاند، پاشان ڕژێم ڕووی کردە کوردستان و هەنگاوی نا کە لە هەموو پێشبینییەکان زیاتر بوون، لەوانە بەکارهێنانی چەکی کیمیایی و گازی ژەهراوی قەدەغەکراوی نێودەوڵەتی دژی دانیشتووانی مەدەنی بێتاوان، هەروەها میدیا جیهانییەکان قارەمانێتی و قوربانیدانی هێزەکانی پێشمەرگە و بەرگری توند و ڕووبەڕووبوونەوەیان لەگەڵ هێرش و پەلامارەکانی سوپا و هێزە عێراقییەکان بڵاو کردەوە، لەنێو ئەو میدیایانەدا، ڕادیۆی لەندەن، ئاژانسی ئەسۆشێتد پرێس، ڕۆژنامەی ریسالەت چاپی ئێران، ڕادیۆی دەنگی ئەمریکا.
سەرچاوەکان:١- چارلز تریب، مێژووى عێراق، وەرگێڕان، محەمەد حسێن ئەحمەد و عەبدولقادر کەلهور، پێداچوونەوە، د. محەمەد عەبدوڵڵا کاکەسور، چاپى سێیەم ، (چاپخانەى ڕۆژهەڵات- هەولێر- ٢٠١٣).
٢- هاوکار محەمەد محەمەدڕەشید، خەباتى چەکدارى لە باشوورى کوردستان١٩٧٦-١٩٨٨، (چاپخانەى دانیشفەڕ- هەولێر- ٢٠٢٤).
٣- مه‌سعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وەی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی چوار‌م، ١٩٧٥-١٩٩٠ شۆڕشی گوڵان، به‌شی دووەم، چاپی یه‌كه‌م، (چاپخانه‌ی ڕوكسانا- ٢٠٢١).
٤- وەلى زبێر هۆستانى، چەند داستان و ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆڕش و ڕاپەرینەکانى بارزاندا، چاپى یەکەم، (چاپخانەى ڕۆژهەڵات- هەولێر- ٢٠١٧).
٥- غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیک لە خزمەت ریبازى بارزانیدا- حجى بیڕۆخى، بەرگى دووەم، ( چاپى دووەم- تورکیا- ٢٠٢١).
٦- حاجی میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى دووەم، چاپى دووەم، (کوردستان- ٢٠٢١).
٧- عومەر عوسمان، ژیانى کوردێک، بەرگى یەکەم و دووە، چاپى دووەم، (چاپخانەى موکریانى- ٢٠٠٨).
٨- شیمال زێباری، هندە‌ك ڕاستیێن ڤه‌شارتی د شۆڕشا گولانێدا، چاپی یه‌كه‌م، (چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات- هه‌ولێر- ٢٠١٥).
٩- ئەرشیفى دەستەى ئینسکلۆپیدیاى پارتى دیموکراتى کوردستان.