حاجی ئۆمەران دەکەوێتە ١٨٣ کم باکووری ڕۆژهەڵاتی هەولێر و سەر بە قەزای چۆمانە لەسەر سنووری هەرێمی کوردستان و کۆماری ئیسلامیی ئێران، پێگەی جوگرافیی ناوچەکە وای کردووە کە شایەتحاڵی چەندین ڕووداوی مێژوویی گرنگ بێت، بەتایبەتی ئەو ڕۆڵە بەرچاوەی کە لە شۆڕشەکانی کوردستاندا گێڕاویەتی، دیارترینیان هەڵگیرسانی شۆڕشی ئەیلوول (١٩٦١-١٩٧٥) بە سەرکردایەتیی مەلا مستەفا بارزانی، هەروەها لە هەڵگیرسانی شۆڕشی گوڵان، کە یەکەم شەهیدی شۆڕش بەڕێز عەبدوڵڵا بوو لە ٢٦ی گوڵانی ١٩٧٦، هەروەها چەندین شەڕ و مەلحەمە لە ناوچەکەدا ڕوویداوە، لە ساڵی ١٩٨٠ تا ١٩٨٨ حاجی ئۆمەران و گوندەکانی بۆ ماوەی سێ ساڵ بە تەواوی وێران کران، بەڵام لە بەهاری ١٩٩١ بەهۆی ڕاپەڕینە مەزنەکەی گەلی کوردەوە ناوچەکە بە تەواوی ئاوەدان کرایەوە.

دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی گوڵان، بارەگای مەکتەبی سیاسیی پارتی دیموكراتی كوردستان لە گوندی کۆبەر لە خانێ (پیرانشار) لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بوو، دیارە تۆپخانەکانی سوپاى عێراق لەو سەردەمەدا پێشمەرگەیان بێزار کردبوو بەهۆی تۆپبارانی هەڕەمەکییەوە، بۆیە سەرکردایەتیی شۆڕش بڕیاری دا کارێک بکات کە تۆپبارانی تۆپخانەکان لە ناوچەکە دوور بخاتەوە، بۆ جێبەجێکردنی ئەم ئەرکە ٦٠ پێشمەرگە بە سەرکردایەتیی زەکەریا یەحیا خان و یاسین بێڕۆخی و ئەحمەد کەشخە کەلالی و حەسەن ئاغا زیویی و عومەر عوسمان ڕاسپێردران.

هێزەکە لە گوندی حاجی برایمەوە سەرکەوتن و قەندیلە بچووکەکەیان بڕی و بەرەو چیای کۆدۆ چوون، پێگەکانیان کۆنترۆڵی حاجی ئۆمەران و ڕایات و چۆمان و ناوچەکانی دەوروبەریان دەکرد، لەوێوە پێشمەرگە بە تۆپخانەی ئێرانییان ڕاگەیاند کە دەست بە تۆپبارانکردنی کەتیبەی تۆپخانەی ڕژێمی عێراق و بنکە سەربازییەکەی لە حاجی ئۆمەران بکەن، دوای دیاریکردنی شوێنەکە، سەربازگە و تۆپخانەکانی سوپاى عێراق بۆ ماوەی دوو یان سێ ڕۆژ کەوتنە بەر تۆپبارانی چڕ، بەهۆی تۆپبارانەکەوە هێزەکانی سوپاى عێراق نەیانتوانی خۆیان ڕابگرن و زیانی زۆریان بەرکەوت، ئەوەش بووە هۆی کشانەوە و دوورکەوتنەوەیان لە ناوچەکە.

کاتێک سەرکردایەتیی شۆڕش دڵنیا بوو کە شەڕی نێوان عێراق و ئێران دەچێتە قۆناغێکی سەختەوە، دەبوایە ئەم دەرفەتە بقۆزێتەوە، بۆیە کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ فەرماندە سەربازییەکانی شۆڕش ئەنجام دا و تێیدا بارودۆخی شەڕی نێوان هەردوو وڵات بە وردی تاوتوێ کرا، دیارە بەپێی ئەو زانیارییانەی دەستکەوتبوون ناوچە سنوورییەکان لە هێز چۆڵ کرابوون، بۆیە باشتر بوو شۆڕش کۆنترۆڵی ئەو ناوچانە بکات، بۆ بەدیهێنانی ئەم بیرۆکەیە، سەرکردایەتیی شۆڕش بڕیاری دا هێرش بکاتە سەر حاجی ئۆمەران و ئامانجەکەش ئازادکردنی بوو، بەڵام سەرکردایەتییەکە ڕووبەڕووی یەک بەربەست بووەوە، ئەویش ئەوە بوو کە بەرزاییەکانی ناوچەکە لەو سەردەمەدا لەژێر کۆنترۆڵی پارتی دیموكراتی كوردستان ی ئێراندا بوو.

لە شەوی ١٧/١٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٨٠، هێزەکانی پێشمەرگەی پارتی دیموكراتی كوردستان ی ئێران بە پشتیوانیی تۆپخانەی عێراقی هێرشیان کردە سەر بنکەی سەربازیی خانێ (پیرانشار) و بە چڕی تۆپبارانیان کرد، دوای هێرشەکە هێزەکانی پارتی دیموكراتی كوردستان ی ئێران حاجی ئۆمەرانیان چۆڵ کرد، سەرکردایەتیی شۆڕش هێزی پێشمەرگەی بۆ بەرزاییەکانی ناوچەکە نارد و داوای لە حکوومەتی ئێران کرد لە هێرشەکەدا هاوکارییان بکەن، هەرچەندە ڕازی بوون، بەڵام هاوکارییەکان بەو شێوەیە نەبوو کە چاوەڕوان دەکرا، دوای دیدار لەگەڵ سەرۆکی پارتی دیموكراتی كوردستان مەسعود بارزانی لەگەڵ بەرپرسانی پێشمەرگە، ئەرکەکانی هێرشەکەی بۆ دیاری کردن بەم شێوەیەی خوارەوە:

- عەلی خەلیل و سەبری نێروەیی و عەلی شەعبان و نەجمەدین گۆرۆنی بۆ دۆڵی ئینە و مەران ڕاسپێردران بۆ ئەوەی گوشار بخەنە سەر ڕێگای چۆمان - حاجی ئۆمەران بە سەرکردایەتیی عەلی خەلیل بەرپرسی میحوەرەکە.

- مولازم عەلی و هێزەکانی لقی دوو لە لای کۆندژۆرەوە بۆ ڕێگای ڕایات دابەزین..

- حەمید ئەفەندی و عەریف یاسین و لقی چوار و تەحسین نێروەیی و عەبدولڕەحمان تەها بۆ دۆڵی سێبەر لە ڕۆژهەڵاتی حاجی ئۆمەران.

- بەرپرسیارێتیی شیوەڕەش درایە حەسۆ میرخان ژاژۆکی، هێزەکانی لقی دوو بۆ ڕەسووڵ فەقی و عەبدوڵڵا قادۆ و فەیزۆ سەلیم خان و مەلا ڕەسووڵ بۆ ڕێگای حاجی ئۆمەران بۆ ئەوەی پێیدا تێپەڕن، هەریەکە لە حاجی بێڕۆخی و ڕەشید ئیسۆمەری لە قەمەتەرە وەک هێزی یەدەگ مانەوە، هەریەکە لە د. ڕۆژ نوری شاوێس و سەرۆک عەبدوڵڵا و ئازاد بەرواری و فەتاح ئاغا لە مەیدان و لە ڕووی سەرکردایەتییەوە سەرپەرشتیی شەڕەکەیان دەکرد.

 لە ١١ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠، هەموو ئامادەکارییەکانی پەیوەست بە هێرشەکە تەواو بوون و هەر هێزێک بەرەو شوێنی دیاریکراوی خۆی بەڕێکەوت، هاوکارییە ئێرانییەکان بۆ پشتیوانیی شەڕەکە بریتی بوو لە تۆپبارانکردنی بنکەکانی سوپاى عێراق و پێشکەشکردنی هاوکاریی لۆجستی و گواستنەوەی شەهیدان و برینداران بە هەلیکۆپتەر، هەروەها ئێران بەڵێنی دا بە فڕۆکەی جەنگی پشتیوانیی پێشمەرگە بکات لە ئەگەری گەیشتنی هەلیکۆپتەرەکانی سوپاى عێراق، هەرچەندە بەڵێنیان دا بەڵام وەک پێویست نەبوو، هەرچەندە بارودۆخی هێزەکانی حکوومەت لەوەی پێشمەرگە تێگەیشتبوو بەهێزتر بوو، بەڵام بەپێی ئەو زانیارییانەی گەیشتبووە دەستیان، تەنها بەربەستی سەرەکی بەفر و سەرما بوو.

هێرشەکە لە ١٥ی تشرینی دووەمی ١٩٨٠ دەستی پێکرد، سەرەتا تۆپخانەی ئێران ئەو ناوچانەی تۆپباران کرد کە پێشمەرگە چاودێریی دەکرد، بەڵام لە ئاستی چاوەڕوانیدا نەبوو، جارێک نزیک بوو تۆپەکانی پێشمەرگە لەسەر چیای شیوەڕەش بپێکن، هێزەکانی پێشمەرگە سێ پێگەی گرنگیان لە میحوەرەی سێبەر کۆنترۆڵ کرد و پێنج سەربازیان بە دیل گرت، بەڵام بەهۆی بەفر و زریانەوە لە بەرزاییەکاندا تووشی سەختی بوون.

سەرەتا هێرشەکە زۆر سەرکەوتوو بوو، هێزەکانی پێشمەرگە لە حاجی ئۆمەران کۆنترۆڵی پێگەکانی نزیک مزگەوتەکەیان کرد، تەرمی چەندین سەربازی عێراقی لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا بەجێما، بەڵام دوای هەواڵی شەهیدبوونی فەتاح ئاغا و ژمارەیەک لە پێشمەرگەکانی هێزی حاجی بێڕۆخی بەهۆی تۆپبارانەوە، هەڵمەتەکە هێور بووەوە.

ئەم مەلحەمەیە ٤٨ کاتژمێری خایاند و زۆر شوێن کەوتنە دەست پێشمەرگە، بەڵام بەهۆی مەترسیی بەفرەوە کە ڕێگاکەی داخستبوو بڕیاری کشانەوە درا و بەهۆی سەرما و سۆڵەی زۆرەوە بۆ پێشمەرگە زۆر سەخت بوو بەرگری بکات، لەگەڵ ئەوەشدا هێزێکی گەورەی ڕژێم لە دیانا ئامادە بوون بۆ هێرشکردنە سەر هێزەکانی پێشمەرگە، زیانەکانی سوپاى عێراق لە شەڕەکەدا بریتی بوو لە کوژران و برینداربوونی زیاتر لە ٧٠ سەرباز، هەروەها بە دیلگرتنی پێنج سەربازی دیکە و دەستکەوتنی بڕێکی زۆر چەک و تەقەمەنی لەلایەن هێزەکانی پێشمەرگەوە.

 دوای بڕیاری ڕاگرتنی هێرشەکە، هێزەکانی پێشمەرگە کشانەوە و هێزەکانی کۆماندۆی سوپاى عێراق گەڕانەوە بۆ پێگەکانی پێشوویان، هێزەکانی پێشمەرگە بۆ ماوەی مانگێک لە گوندی تەمەرجیان لە ناو خاکی ڕۆژهەڵاتی کوردستان مانەوە، بەڵام بە شێوەی گەڕۆک بەرزاییەکانی ناوچەکەیان دەبڕی.

زیانەکانی هێزەکانی پێشمەرگە لەم شەڕەدا ١٤ شەهید و ٢٦ بریندار بوو، زۆربەیان بەهۆی تۆپبارانی چڕی تۆپخانەکانی سوپاى عێراقەوە بوو، وەک لە کتێبی بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا هاتووە، بارودۆخی هێزەکانی حکوومەتی عێراق لەوە بەهێزتر بوو کە هێزەکانی پێشمەرگە بەپێی ئەو زانیارییانەی دەستیان کەوتبوو بیری لێ دەکردەوە، ئەمە لە لایەک، لە لایەکی دیکەشەوە ساردیی وەرزەکە ڕێگەی نەدا پێشمەرگە بە تەواوی کۆنترۆڵی حاجی ئۆمەران بکات و ئازادی بکات و بە یەکجاری تێیدا بمێنێتەوە بەتایبەتی بەرزاییەکان.

سەرچاوەکان:

١- عومەر عوسمان، ژیانى کوردیک، بەرگى یەکەم و دووەم، چاپە دووم، (چاپخانەى موکریان- هەولێر-٢٠٠٨).

٢- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازى کورد، بەرگی چوارەم ١٩٧٥- ١٩٩٠ شۆڕشی گوڵان بەشی دووەم چاپی یەکەم، (چاپخانەی ڕوکسانا- ٢٠٢١).

٣- غازی عادل گەردی، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازی بارزانیدا حەجی بیڕۆخی، بەرگی دووەم، چاپی دووەم، (تورکیا- ٢٠٢١).

٤- حاجی میرخان دۆلەمەری، گەڕان بەدوای دادپەروەریدا، بەرگی دووەم، چاپی دووەم، (کوردستان- ٢٠٢١).