1963 yazı sıcak ve kanlı bir mevsimdi; Kürdistan zor ve çetin bir durumdan geçiyordu. Irak hükümeti, tüm güçlerini Kürtlerle savaşa sürdü çünkü bunu kader belirleyici bir savaş olarak görüyor, devrimi boşa çıkarmayı, Kürt halkını imha etmeyi ve geriye kalanları ise boyun eğdirip köleleştirmeyi umuyordu. Hükümet, bu planı uygulamak için Kürdistan'a kara ve hava ordusunun tüm gücü ve imkanlarıyla vahşice saldırılar başlattı; önüne gelen her şeyi yakıp yıktı. Ayrıca köyleri ve kasabaları bombalamaya, tarım ürünlerini ve doğal ormanları yakmaya, ekonomik abluka uygulamaya başladı; şehir ve kasabalara işkence yapmaları ve toplu bir dehşet yaratmaları için en vahşi ordusunu gönderdi.

      Bu eylemler, 1963 yılı Şubat ayının 8'ünde darbe yoluyla Irak yönetimini ele geçiren Abdülselam Arif başkanlığındaki Baas rejimi eliyle gerçekleşti ve böylece Irak tarihinde yeni bir dönem başladı. Her ne kadar yönetimlerinin başlangıcında Kürt sorununun çözümü için devrim liderliğiyle bir tür diyalog ve müzakere başlatsalar da, görüşmeler dört aydan fazla sürmedi ve 1963 yılı Haziran ayının 10'inde devrim bölgelerine karşı saldırılar başladı.   

      Kürdistan Peşmerge güçleri de saldırıları geri püskürtmek ve savunma yapmak için her zaman hazır durumdaydı; bazen de ordunun saldırılarına yanıt olarak çeşitli faaliyetler gerçekleştiriyordu. Peşmerge güçlerinin bu faaliyetlerinden biri, 1963 yılı Temmuz ayının 15'sinde, Meydan ve Derbendihan arasındaki genel yol üzerinde bulunan Deradwine Çayı köprüsü savaşıydı. Celula - Derbendihan yolu üzerinden Bağdat'a doğru giden bir Irak ordusu konvoyunun geçeceği haberi kendilerine ulaştığında, Derbendihan'ın aşağısındaki yolu bu ordu konvoyuna karşı kesmeye ve bir Peşmerge operasyonu gerçekleştirmeye karar verdiler. Savaşın planını şu şekilde yaptılar: 

  • Muhammed Hacı Veli Kelari komutasındaki bir Peşmerge gücü, Irak ordusunun Meydan askeri kampından arkalarından gelmesini engellemek için Katar Dağı'nın tepelerini ele geçirmekle görevlendirildi. 

  • Bir Peşmerge birliğine, ordunun Derbendihan askeri kampından ilerlemesini ve Gulan tepelerini ele geçirmesini engellemek için Bani Xelan köyünün arkasındaki dağı ele geçirme görevi verildi.

  • Bir başka birlik de Bani Xelan köyünün aşağısında hazır bekliyordu.

  • Aziz Qazi komutasındaki diğer güç ise, ordu konvoyunun gelmesini beklemek üzere genel yol üzerindeki Deradwine Çayı köprüsünün yakınlarına yerleşti.

      Genel yolun yakınındaki tepelerde de birkaç siper vardı; ordu konvoyu oradan geçerken, genel yolu korumaları için bir grup paralı asker (caş) bu siperlere gönderiliyordu ve onlar da Peşmergenin gözetimi altındaydılar. 

       1963 yılı Temmuz ayının 15'u sabah saat 9'da Irak ordu konvoyu köprüye ulaştı. Peşmerge ilk olarak paralı askerlere (caşlara) ateş açtı, 3 tanesini öldürdüler, diğerleri siperleri terk ederek kaçtılar ve ölülerinin cenazelerini orada bıraktılar. Ordu askerleri siperleri geri almak için saldırıya geçti, bu arada şiddetli bir çatışma başladı. Askerler siperleri geri alamadılar, aksine birkaç askerleri öldürüldü. Bir ordu gücü ve paralı askerler, Katar'ın arkasındaki tepelere saldırı düzenledi; orada da Peşmerge onlara vurdu ve kısa bir süre içinde onları bozguna uğrattı. O yerde 3 paralı asker (caş) öldürüldü ve cesetleri savaş meydanında kaldı. Irak ordusunun başka bir gücü, askeri konvoya yardım etmek için Derbendihan askeri kampından Gulan dağına saldırı düzenledi; Peşmerge pusuya düşürdü, birkaç askerleri öldürüldü ve kendi askeri kamplarına geri döndüler. 

      Çatışma akşam saat 5'e kadar devam etti. Hem Meydan hem de Derbendihan askeri kampları ile Newroli aşiretinin paralı askerleri savaşa katılmıştı. O gün Irak ordu konvoyu geçemedi ve askeri kampa geri döndü, ancak ertesi gün geçebildiler. Peşmergenin eline geçen bilgilere göre, bu savaşta hükümet güçlerinin kayıpları 40 asker, iki subay ve 6 paralı askerin (caş) ölümüyle sonuçlandı. Devrim güçleri tarafında ise sadece bir Peşmerge hafif yaralandı.

Kaynaklar:

1- Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, Üçüncü Cilt, Birinci Bölüm, Eylül Devrimi 1961- 1975, Birinci Baskı, (Erbil- 2004).

2- İbrahim Celal, Güney Kürdistan ve Eylül Devrimi İnşa ve Yıkım 1961- 1975, Dördüncü Baskı, 2021.

3- Şevket Mela İsmail Hasan, Eylül Devrimi Tarihinden Günler, Birinci Baskı, (Eğitim Bakanlığı Matbaası- Erbil- 2007).

4- Havkar Kerim Hama Şerif, Eylül Devrimi, Birinci Baskı, (Selahaddin Üniversitesi Matbaası- Erbil- 2012).

5- Xoşewy Ali Kaniyelenci, Aziz Qazi Surçi'nin Anıları, Birinci Baskı, (Danişfer Matbaası- Erbil- 2023).