Ömer Ağa Geçidi, güneyde Badelyan ve kuzeyde Şeyhan köyleri arasında, Diyana Ovası'nın kuzeyinde yer alır. Soran-Sîdekan arasındaki ana yol bu geçitten geçer. 6 Nisan 1966 tarihinde Irak ordusu, (Tewekkelna Alellah) adı altında Henderîn, Zozik ve Ömer Ağa Geçidi'ne kara ve hava saldırısı düzenlemiştir. 3 Eylül 1974 tarihinde 3. Tugay, tank taburunun desteğiyle geçide saldırdı, ancak Irak ordusu savaş alanında çok sayıda yaralıyla birlikte 230 askerinin cesedini bırakarak geri çekildi.
Ömer Ağa Geçidi, güneyde Badelyan ve kuzeyde Şeyhan köyleri arasında, Diyana Ovası'nın kuzeyinde yer alır. Soran-Sîdekan arasındaki ana yol bu geçitten geçer ve deniz seviyesinden 1200 metre yükseklikte bulunur.
Baas rejimi, 17-30 Temmuz 1968 tarihinde gerçekleşen bir askeri darbeyle Irak'ta iktidarı ele geçirdi ancak kısa süre sonra Eylül Devrimi'ni akamete uğratamayacağını ve askeri olarak yenemeyeceğini anladı. Bu nedenle devrimle müzakere kapısını açtı ve Güney Kürdistan'a özerklik hakkı tanıyan 11 Mart 1970 tarihli anlaşmayı imzaladı. Ancak dört yıllık ateşkes ve müzakere süreci boyunca ordusunu ve askeri birliklerini yeniden düzenleyip silahlandırdı; bahaneler üreterek anlaşmayı uygulamayı reddetti ve 16 Mart 1974 tarihinde Kürdistan'a yönelik askeri saldırısını yeniden başlattı.
Ömer Ağa Geçidi savaşları ve bu stratejik noktayı ele geçirmeye yönelik askeri seferin geçmişi 6 Nisan 1966 tarihine kadar uzanmaktadır. Irak ordusu, (Tewekkelna Alellah) adı altında Henderîn Dağı, Zozik ve Ömer Ağa Geçidi'ne yönelik bir kara ve hava saldırısı başlattı. Irak ordusunun işgal harekatını sürdürdüğü günler boyunca Peşmerge güçlerine üstünlük sağlayamadı; tüm saldırıları Peşmerge güçleri tarafından Devrim topçusunun desteğiyle püskürtüldü. Irak ordusunun Ömer Ağa Geçidi'ne düzenlediği saldırıda beş Peşmerge şehit düştü.
Savaşın 1974 yılında yeniden başlamasının ardından Irak ordusu birçok bölgede ilerleyerek buraları ele geçirdi. Peşmerge güçleri Rewandiz, Korek eteği, Gürz Dağı'ndan çekilerek Bankawal, Henderîn Dağı, Zozik Dağı, Sertiz ve Ömer Ağa Geçidi'nde bir savunma hattı kurdu. Irak ordusunun ilerlemesini durdurmak ve engellemek amacıyla yapılan bu harekete rağmen, Irak ordusu tüm stratejik noktaları işgal etmek, devrimi zayıflatmak ve kısa sürede sona erdirmek amacıyla Peşmerge mevzilerine saldırmaya devam etti.
Bu kez Ömer Ağa Geçidi'nin işgali ve Kürdistan Peşmerge güçlerinin savunma hattının kırılması harekat planına dahil edildi. Albay Hamid el-Duleymi komutasındaki 3. Tugay, tank taburunun desteğiyle 3 Eylül 1974 tarihinde Ömer Ağa Geçidi'ne saldırdı. Saldırının başlangıcında Irak ordusu tüm bölgeyi topçu ateşi ve hava kuvvetlerine ait uçaklarla bombaladı. Ancak Peşmerge güçleri, mevzilerini ağaçlarla ve başarılı askeri tekniklerle çok iyi inşa ettiklerinden, bombardıman sırasında burada saklandılar; bu nedenle bombardımanın Peşmerge güçleri üzerinde hiçbir etkisi olmadı.
Irak ordusunun bu geçidi işgal etme hedefinin, Peşmerge güçlerini Zozik, Sertiz ve Serî Berdî'deki diğer savaş cephelerine bölmek için stratejik bir nokta olmasından kaynaklandığı söylenebilir. Peşmerge, Irak ordusunun planlarını boşa çıkarmak için daha fazla güç sevk ederek mevzilerini ve savunmalarını güçlendirdi.
Irak ordusunun saldırısının başında Peşmerge güçleri, 106 mm'lik tanksavar toplarıyla dört tankı imha etmeyi başardı, çünkü Devrim topçusu Halî Dolmerî komutasında bu saldırının püskürtülmesinde çok önemli bir rol oynadı. Savaş alanındaki topçu komutanlarına telsiz cihazları aracılığıyla Irak ordusunu bombalamaları için bilgi iletiliyordu. Irak ordusunun 3. Tugay komutanı saldırıya devam etmesine ve Ömer Ağa Geçidi'ni işgal etmekte ısrar etmesine rağmen, bazı mevzileri ele geçirebilmiş olsa da, devrim topçusunun bombardımanı Irak ordusunun ilerlemesini engellemede belirleyici bir rol oynadı. Peşmerge güçleri karşı saldırıya geçerek göğüs göğüse çarpıştı ve tüm mevzilerini yeniden kontrol altına almayı başardı.
Irak ordusu vadiyi kontrol altına almak ve Peşmerge'nin mevzilerini ve savunma hattını yok etmek için elinden gelen her şeyi yaptı. Sekiz saat süren şiddetli çatışmaların ardından, Irak ordusunun tüm tugayı bozguna uğratıldı; savaş alanında 230 askerin cesedi çok sayıda yaralıyla birlikte bırakıldı. Hiçbir başarı elde edemedikleri gibi büyük bir yenilgiye uğradılar.
Geriye kalan birlikleri Ömer Ağa Geçidi'nin güneyindeki Badelyan köyüne çekilmek zorunda kaldılar ancak bu geçidin üzerinde bulunan ve ona hakim olan Sertiz Dağı ele geçirilene kadar Peşmerge mevzilerine tekrar saldıramadılar. Bu nedenle Peşmergelerin burada kalması zorlaştı ve devrim komutanlığı geri çekilme ve mevziyi tahliye etme emri verdi. Düşman ordusunun ilerlemesini durdurmak için Bîşe Geçidi, Hesen Beg Dağı ve Serî Berdî'de başka bir savunma hattı kurmaya karar verdiler.
Kaynaklar:1- Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, Üçüncü Cilt, İkinci Bölüm, Birinci Baskı, (Erbil- 2004).
2- İbrahim Celal, Güney Kürdistan ve Eylül Devrimi, İnşa ve Yıkım, 1961-1975. Dördüncü Baskı, (2021).
3- Gazi Adil Gerdî, Barzani'nin Hizmetinde Bir Peşmerge ... Heci Bîroxî, Birinci Cilt, İkinci Baskı, (2020).
4- Çağdaş Irak Tarihi, Dr. İbrahim Halil Ahmed ve Dr. Cafer Abbas Hamdi, (Musul- 1989).
5- Senger İbrahim Xoşnaw, Eylül Devrimi'nin Askeri Olayları 1970-1975, Birinci Baskı, (Erbil).
6- Kürdistan Demokrat Partisi Ansiklopedi Heyeti Arşivi.