1963 yazı, sıcak ve kanlı bir mevsimdi. Kürdistan zor ve çetin bir durumdan geçiyordu. Irak hükümeti, tüm güçlerini Kürtlerle savaşa sürdü; çünkü bunu kader belirleyici bir savaş olarak yorumluyor ve devrimi yok etmeyi, Kürt halkını imha etmeyi ve geri kalanları da boyun eğdirip köleleştirmeyi umut ediyordu. Hükümet, bu planı uygulamak için tüm kara ve hava gücüyle Kürdistan'a vahşi saldırılar ve akınlar düzenlemeye başladı. Yaş ve kuruyu birlikte yakıyor, köyleri ve kasabaları bombalıyor, tarımsal ürünleri ve doğal ormanları ateşe veriyor, ekonomik abluka uyguluyordu. İşkence ve toplu gözdağı için şehir ve kasabalara en vahşi ordu birliklerini gönderdi.

Bu eylemler, 1963 yılı Şubat ayının 8'sinde darbe yoluyla Irak iktidarını ele geçiren Abdülselam Arif liderliğindeki Baas rejimi eliyle gerçekleşti. Bununla birlikte Irak tarihinde yeni bir dönem başladı. İktidarlarının başında Kürt meselesini çözmek için devrim liderliğiyle bir tür diyalog ve müzakere başlatsalar da görüşmeler dört aydan fazla sürmedi ve 1963 yılı Haziran ayının 10'ünde devrim bölgelerine yönelik saldırılar ve akınlar başladı.   

Kürdistan Peşmerge güçleri de saldırıları püskürtmek ve savunma yapmak için her zaman hazır durumdaydı. Hatta bazen ordunun saldırılarına karşılık çeşitli faaliyetler yürütürdü. Karadağ Peşmerge güçlerinin bu faaliyetlerinden biri, 1963 yılı Temmuz ayının 15'sında, Meydan ile Derbendihan arasındaki ana yol üzerinde bulunan Deredwine Çayı Köprüsü Savaşı'ydı. Bir Irak ordusu konvoyunun (Celewla – Derbendihan) yolu üzerinden Bağdat'a doğru geçeceği haberi kendilerine ulaştığında, Derbendihan'ın aşağı tarafındaki yolda ordunun bu konvoyunun önünü kesmeye ve bir Peşmerge eylemi gerçekleştirmeye karar verdiler. Savaşın planını şu şekilde yaptılar: 

  • Muhammed Hacı Veli Kelari komutasındaki bir Peşmerge gücü, Irak ordusunun Meydan askeri üssünden arkalarını çevirmemesi için Qetre Dağı tepelerini tutmakla görevlendirildi. 

  • Bir Peşmerge birliğine, ordunun Derbendihan askeri üssünden ilerlemesini ve Gulan tepelerini ele geçirmesini engellemek için Bani Xêlan köyünün arkasındaki dağı tutma görevi verildi.

  • Bir başka birlik de Bani Xêlan köyünün alt tarafında hazır bekliyordu.

  • Aziz Qazi komutasındaki diğer bir güç ise, askeri konvoyun gelişini beklemek üzere ana yol üzerindeki Deredwine Çayı Köprüsü'nün yakınında mevzilendi.

Ana yolun yakınındaki tepelerde de birkaç siper vardı. Ordu konvoyunun geçtiği zamanlarda, ana yolu korumaları için o siperlere bir grup paralı asker (cahş) gönderiyorlardı; onlar da Peşmergenin gözetimi altındaydılar. 

1963 yılı Temmuz ayının 15'unda sabah saat 9'de Irak ordusu konvoyu köprüye ulaştı. Peşmerge, önce paralı askerlere (cahşlara) ateş açtı, 3 tanesini öldürdü, diğerleri siperleri terk edip kaçtılar ve öldürülenlerin cesetlerini geride bıraktılar. Ordu askerleri siperleri geri almak için saldırıya geçti. O esnada sıcak bir çatışma başladı. Askerler siperleri geri alamadıkları gibi birkaç askerleri de öldürüldü. Ordu ve paralı askerlerden bir güç, Qetre'nin arkasındaki tepeye saldırdı, orada da Peşmerge onlara vurdu ve kısa bir süre içinde onları bozguna uğrattı. O mevkide 3 paralı asker (cahş) öldürüldü ve cesetleri savaş meydanında kaldı. Irak ordusundan başka bir güç, askeri konvoyun yardımına gelmek için Derbendihan askeri üssünden Gulan Dağı'na saldırdı. Peşmerge pusulasına düştüler, birkaç askerleri öldürüldü ve kendi askeri üslerine geri döndüler. 

Savaş akşam saat 5'e kadar devam etti. Hem Meydan hem de Derbendihan askeri üsleri ve Newroli aşiretinin paralı askerleri savaşa katıldılar. O gün Irak ordusu konvoyu geçemedi ve askeri üsse geri döndü, ancak ertesi gün geçmeyi başardılar. Peşmergenin eline ulaşan bilgilere göre bu savaşta hükümet güçlerinin kayıpları; 40 asker, iki subay ve 6 paralı askerin (cahş) öldürülmesi şeklindeydi. Devrim güçleri tarafında ise sadece bir Peşmerge hafif şekilde yaralandı.                      

      

Kaynaklar:

1- Mesud Barzani, Barzani ve Kürt Özgürlük Hareketi, Üçüncü Cilt, Birinci Bölüm, Eylül Devrimi 1961-1975, Birinci Baskı – Erbil, 2004.

2- İbrahim Celal, Güney Kürdistan ve Eylül Devrimi: İnşa ve Yıkım 1961- 1975, Dördüncü Baskı, 2021.

3- Şevket Mela İsmail Hasan, Eylül Devrimi Tarihinden Günler Eylül Devrimi, Eğitim Bakanlığı Matbaası, Birinci Baskı, Erbil- 2007.

4- Havkar Kerim Heme Şerif, Eylül Devrimi, Selahaddin Üniversitesi Matbaası, Birinci Baskı, Erbil – 2012.

5- Hoşew Ali Kanyelenci, Aziz Qazi Surçi'nin Anıları, Danişfer Matbaası, Birinci Baskı, Erbil – 2023.