Hêzên Pêşmerge piştî vekişîna ji sînorê Çiyayê Sefîn ber bi Geliyê Balîsan ve, bi hêzên Betwata û eniya Pişder re bûn yek da ku di nîvçemberê de xetekî parastinê ya xurt ava bikin. Wekî din, xeta parastinê ya ji Qeladizê heta Betwata, artêşa Îraqê ji herêma Balekayetiyê dûr xist, ku ew herêm wekî navenda serkirdayetiya şoreşgerî xizmet dikir.

Hêzên piyade yên artêşa Îraqê di dawiya meha Tebaxa 1974an de dest bi vekirina rêyên ji Koyê ber bi Çawarqurne ve kirin. Wan di destpêkê de xwestin Çiyayê Makok û Çiyayê Şîşarê dagir bikin dema ku yekem car gihîştin herêmê da ku kontrola xwe ya li ser deşta Betwênê zêde bikin û desthilatdariya xwe li ser herêmê saz bikin. Wekî din, wan dixwest Hêzên Pêşmerge ji Makokê vekişînin û ber bi Çiyayê Karoxt ve pêşve biçin, ku rasterast li hemberî gundê Qesrê ye. Her wiha, wan dixwest bi destxistina çiyayên Zozik û Sartizê ji eniya Rewandizê ve nêzîkî lûtkeya Hesen Beg bibin. Û ji wir ve ew ê pêşve biçin û Gelaleyê dagir bikin. Bi vî awayî, ew dikarin serkirdayetiya şoreşgerî li herêma Balekayetiyê dorpêç bikin. Ji bilî vê, artêşa Îraqê dixwest barê ser hêzên xwe yên li eniya Rewandizê di êrîşên li ser Çiyayê Makok û Geliyê Reqa de sivik bike bi veguhestina beşek ji Hêzên Pêşmerge bo eniya şer a li herêma Betwata.

Ji bo pêkanîna stratejiya xwe, hêza mezin a artêşa Îraqê, ku du dabeşên leşkerî û çete (caş) di nav xwe de dihewand, êrîşî Çiyayê Makokê yê li pişt Sarûçawa û Kepkî Xanzad kir. Wekî din, Hêzên Pêşmerge yên ku li xeta parastinê hatibûn bicihkirin, Fuca 2yem a Hêzên Deşta Hewlêrê di bin fermandariya Se'dî Ezîz de, Fuca yekem a hêza Sefîn di bin fermandariya Kerîm Feqê de û şaxeke din a hêza deşta Hewlêrê di bin fermandariya Hecî Elî de bûn. Gava leşkeran ber bi bilindahiyên Makokê ve pêşve çûn, Pêşmergeyan li ber wan girt û gelek leşkerên Îraqî hatin kuştin û birîndarkirin. Yên din ji qada şer reviyan. Roja din, artêşê êrîşeke din li ser bilindahiyên Makokê da destpêkirin, vê carê aliyê rastê yê çiya girt.

Di 30ê Tebaxê de, artêşa Îraqê xwe ji nû ve rêxistin kir û bi alîkariya tank, top û balafiran êrîşa xwe ji nû ve da destpêkirin. Wan bi bombebarankirina giran a pozîsyonên Pêşmergeyan dest pê kir û yekem car Katyuşa bi kar anîn. Dûv re wan êrîşî Çiyayê Makokê kirin heta ku gihîştin Sarûçawa û gundên derdorê. Hêzeke biçûk a Pêşmergeyan li ber êrîşa hovane ya artêşê şer kir. Wekî din, di 4ê Îlonê de artêşê bi çekên giran û balafiran û bi alîkariya çeteyan (caş) êrîşî bilindahiyên Endêk û Anguzê kir û di êvarê de kontrola wan bi dest xist.

 Tam di wê demê de, general Reşîd Sindî bi lez peyamek ji fermandarên herêmî re şand û daxwaz kir ku hêzeke Pêşmerge wekî hêza piştgiriyê tevlî eniya şer bibe û derkeve ser çiya. Hêzên piştgiriyê fuceke hêzên Sefîn di bin fermandariya Arif Elî Mewlûdî de û Fuca 2yem di bin fermandariya Seyîd Kaka ya Hêza Deşta Hewlêrê de dihewand. Wekî din, van Hêzên Pêşmerge di şeva 6-7ê Îlona 1974an de derketin ser Çiyayê Makokê û pozîsyonên xwe yên parastinê ji nû ve ava kirin, di heman demê de artêşa Îraqê bi piştgiriya hêza hewayî û topan êrîşên xwe didomand. Lê vê carê, Pêşmergeyan parastina xwe ya xurt domand, li ber hemû êrîşan girt û rê li ber artêşê girt ku kontrola Çiyayê Makokê bi dest bixe. Dîsa, di saet 11ê şevê ya 8ê Îlona 1974an de, artêşa Îraqê careke din êrîşî Çiyayê Makokê kir û heta sibehê berdewam kir. Vê carê Pêşmergeyan nehişt artêş bi ser bikeve. Bi rastî, artêşa Îraqê têkçûneke mezin xwar û zêdetirî 50 leşkerên xwe winda kirin. Wekî din, ji bo du mehan, artêşa Îraqê ji ber parastina Hêzên Pêşmerge ya li herêmê nekarî armancên xwe pêk bîne. Ev yek ji ber pisporiya fermandarên li herêmê û ezmûna wan a di şer û tengkirina pozîsyonan de bi danîna mayînan bû. Di van du mehan de, artêşa Îraqê 15 êrîş bi hêzên giran ên caş, Mexawîr û hêzên taybet li dijî Hêzên Pêşmerge pêk anîn. Pêşmergeyan di her yek ji van êrîşan de di warê mirovî û malî de ziyanên giran dîtin, lê wan destkeftiyên girîng jî bi dest xistin. Bo nimûne, di êrîşekê de 10 çek hatin jinavbirin, 150 Kalaşnîkov, sê hewan, çar têlên dirî û du nîşangirên rûsî hatin girtin. Di yek ji êrîşan de tîmeke tevahî jî hat jinavbirin.

Di nîvê Îlonê de, artêşa Îraqê dest bi topbarankirina pozîsyonên Pêşmergeyan di saet 12:00ê nîvro de kir, piştî wê fuceke hêzên taybet (Qwat Xasa) êrîşî pozîsyonên Fuca Seyîd Kaka kir. Wisa xuya bû ku Pêşmergeyan ji berê ve ji êrîşê agahdar bûn ji ber ku wan xwe ji leşkeran veşartin heta ku ew têra xwe nêzîk bûn da ku ziyaneke cidî bigihînin wan. Wan êrîşî wan kir û gava ku 100 metre ji wan dûr bûn, bi tundî hejandin. Ji ber vê yekê êrîşa artêşê bêencam ma. Zêdetirî 150 leşker ji aliyê Pêşmergeyan ve hatin kuştin û 100 kesên din jî birîndar bûn. Wekî din, Pêşmergeyan dest bi gelek çek û fîşekan kirin. Ev fuca artêşa Îraqê bi temamî hat jinavbirin. Ziyanên Pêşmergeyan (9) şehîd û (27) birîndar bûn.

Berxwedana Pêşmerge li hember artêşeke bi hêz ku xwediyê çaryek mîlyon çekên nûjen bû, bi berdewamî hewldanên hikûmetê yên ji bo bidawîanîna şoreşa Kurdî pûç dikir. Wan êrîş bi vê amadekariyê dest pê kirin, bi hêviya ku bikarin planên xwe pêk bînin û şoreşê di demek kurt de têk bibin. Wan meha Îlonê wekî muhleta serkeftina xwe ya li ser şoreşê diyar kirin. Piştî wê, wan muhlet guhertin bo meha Kanûnê. Lê belê, heta rêkeftina 6ê Adara 1975an, dema ku karîn dawî li Şoreşa Eylûlê bînin, hemû van îdiayên bêbingeh bêbandor bûn û rewş neguherandin.

Çavkanî:

  1. Mesûd Barzanî: Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd, bergê sêyem, beşa duyem, Şoreşa Eylûlê 1961-1975, çapa yekem – Hewlêr, 2004.

  2. Xurşîd Şêre: Xebat û Xwîn, bîranînên salên pêşmergatiyê, çapxaneya Hacî Haşim, çapa sêyem, Hewlêr – 2015.

  3. Senger Îbrahîm Xoşnaw: Rûdawên serbazî yên Şoreşa Eylûlê 1970-1975, çapa yekem, Hewlêr, 2022.

  4. Seyîd Kake: Bîranîna pêşmergeyekî, çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê, çapa yekem, Hewlêr- 1997.

  5. Karwan Cewher Mihemed: Îdrîs Barzanî 1944- 1987 jiyan û rola siyasî û serbazî di tevgera rizgariya Kurd de, çapxaneya Hêvî, Hewlêr, 2019.