Rêxistinên PDKê yên di nava yekîneyên leşkerî yên Zaxoyê de roleke sereke di gihandina agahiyên derbarê tevgerên artêşê de ji Mela Salih Hacî Balqusî re lîstin, ku ew serokê Lîjneya Navçeyê ya partiyê li Zaxoyê bû, û wî jî ew agahî gihandin Îsa Siwar, fermandeyê Pêşmerge yê herêmê. Ji Adara 1962an ve, Pêşmerge kontrola çend xalên çavdêriyê yên hikûmetê girtibûn destê xwe û xwe li gundên Turkza û Qelma yên li navçeyên Geliyê Zaxo û Silîvanayê bi cih kiribûn. Di sibehê 1ê Nîsana 1962an de, Îsa Siwar nameyeke lezgîn ji Lîjneya Navçeyê ya Zaxoyê wergirt ku wî agahdar dikir ku rejîmeke leşkerî li Şêxanê, bi fermandariya Kolonel Mecîd Seba el-Ebûsî, di rê de ye ku şûna Rejîma Batîfayê bigire. Berê, Rejîma Batîfayê ber bi baregeha leşkerî ya Faydayê ve çûbû û heta saet 8:00ê sibehê, karwanê wan gihîşt Geliyê Zaxo. Ev agahiyên girîng berê ji aliyê Xurşîd Selîm Şêr ve hatibû dayîn, ku endamekî PDKê di nava Batalyona 2an a Lîwaya 3an de bû, yê ku Mela Elî Reşad Hacanî agahdar kiribû, da ku piştrast bibe ku agahî gihîştine Fermande Îsa Siwar. Piştî wergirtina nûçeyê, Îsa Siwar bi çend fermandeyên Pêşmerge re li gundê Hesen Ava civînek li dar xist da ku plansaziyeke stratejîk ji bo êrîşkirina li ser Batalyona 2an a Lîwaya 3an amade bikin. Di dema civînê de, Hêzên Pêşmerge li şeş koman hatin dabeşkirin, ku her yek xwedî roleke taybet di şer de bû. Koma yekem, bi serokatiya Îsa Siwar bi parêzvanên wî û Pêşmergeyên payebilind, li jêr Zaxoyê nêzî gundê Hesen Ava bi cih bûn. Koma duyem, ku li rojavayê Geliyê Zaxo hatibû bicihkirin, ji Haşim Merozî, Yasîn Reşê Merozî, Ehmed Mehmûd Şaranşî, Elî Reşo, Ferhan Elî û Arif Derwêş pêk dihat. Koma sêyem, ku li rojhilatê Geliyê Zaxo nêzî baregeha Sahriye Bûka hatibû bicihkirin, Fermande Elî Halo, Selman Xurşîd, Seîd Halo, Seîd Xelîl û çend kesên din dihewand. Koma çarem, ku erkê wê mijûlkirina xala kontrolê ya leşkerî ya Kalfrînê bû, ji Şêx Mistefa Hacî Mehmûd, Mihemed Xalid, Numan Mihemed, Şaban Seîd û Cangîr Sevû pêk dihat. Koma pêncem, ku aliyê rojhilatê Zaxoyê dagir kiribû, ji Sulêman Laçî Mazûrî Bala, Arif Sulêman Doskî, Elî Elî Seyfedîn, Şêx Sadiq Ebdullah, Emîn Ozmanî û yên din pêk dihat. Koma dawî, bi serokatiya Yasîn Mohî Dîzwî û Pêşmergeyên Ebdulrehman Mihemed Ebdul, ji bo êrîşkirin û girtina xala kontrolê ya leşkerî ya Kûxen-Turkza hatibû erkdarkirin. Plana şer tekezî li ser pabendbûna hişk a bi talîmatan dikir, ku Elî Halo hatibû ferman kirin ku guleya yekem biteqîne da ku destpêka êrîşê nîşan bide. Her wiha, Pêşmerge hatibûn hişyarkirin ku xwe ji balafirên dijmin biparêzin û rê li ber du wesayîtên yekem ên karwanê bigirin - yên ku fermandeyê rejîmê û alavên ragihandinê hildigirtin - da ku birevin. Ev pîvan ji bo pêşîgirtina li hêzên Îraqî ji bo têkiliyê bi Duhokê re ji bo alîkariyê girîng bû, ku dikaribû operasyonê bixe xeterê.
Li pey xwe-rêxistinkirin û amadekariya hûr, plana rûbirûbûnê di şiklê kemîneke bi baldarî hatî amadekirin de hate danîn. Pêşmerge, bi awayekî pir stratejîk û veşartî, xwe bi pelên daran kamûflaj kirin û bi dizî li cihên kemînê bi cih bûn. Yek ji tevgerên taktîkî yên destpêkê yên ku ji aliyê Pêşmerge ve hatin kirin, qutkirina xetên telefonê yên di navbera Zaxo û Mûsilê de bû, bi vî awayî herêm hate dorpêçkirin û têkiliya bi alîkariyên potansiyel re hate qutkirin. Di sibehê 1ê Nîsana 1962an de, gava karwanê rejîmê, ku ji 35 wesayîtan pêk dihat, di nav de pênc tank, pênc cîpên efseran û du kamyonetên biçûk ên ku parêzvanên fermandeyê rejîmê û alavên ragihandinê hildigirtin, gihîştin dawiya gelî, Pêşmerge êrîşa xwe dest pê kir. Karwan di bin gulebarana giran a her du aliyan de ma, ku di encamê de di nav efser û leşkeran de windahiyên mezin çêbûn. Di nav windahiyan de, fermandeyê rejîmê, Kolonel Mihemed Yehya, birîndar bû, dema ku alîkarê wî, Lîtenant Nesîm Turkmanî, hat kuştin. Hêzên Pêşmerge karîn şeş efser û 173 leşkeran dîl bigirin, di heman demê de 53 efser û leşkerên din di dema pevçûnan de birîndar bûn. Wekî din, Pêşmerge hemû çek, cebilxane, wesayîtên leşkerî û alavên rejîmê desteser kirin û derbeyeke mezin li hêzên dijmin dan. Lêbelê, Pêşmerge jî di şer de windahî dan, di nav wan de mirina Yasîn Merozî, Sebrî Ebdî û Qadir Îsmaîl Hesen. Çend kesên din, wekî Mihemed Yûsif Gravî, Îsmaîl Hecar, Feyzî Osman û Sulêman Aso, birîndar bûn, ligel gelek şervanên din ên wêrek ên ku di dema rûbirûbûnê de birîndar bûn.
Şer bû sedema bertekeke mezin di nava dorhêlên leşkerî, siyasî û neteweyî de, heta radeyekê ku Sererkanê Artêşa Iraqê Ehmed Salih Ebdî jî di agahdarkirina Ebdulkerîm Qasim a derbarê şikestê de dudilî bû. Tê gotin ku wî deh deqîqe li bendê ma berî ku nûçeyê bide wî. Li Bexda, gotegot belav bûn ku Sererkan ji efserekî xwestiye ku bi dizî raporê deyne ser maseya serok, ev yek jî nîşana şermezariya mezin a ji ber vê şikesta şermê bû, ya ku li seranserê Îraqê deng veda. Di nava gelê Îraqê de, henekên bi propagandayên Ebdulkerîm Qasim belav bûn, bi taybetî daxuyaniyên wî yên berê ku îdîa dikir "çete û astengiyan" ji holê rakiriye. Ev bûyer rastiya ku hikûmeta wî di bêbandorkirina tevgera Kurdî de bi ser neketibû, derxist holê. Di heman demê de, artêşa Îraqê dest bi têgihîştina vê yekê kir ku şerê li Kurdistanê ketiye qonaxeke nû û dijwartir û ji holê rakirina tevgera Kurdî ne ewqas hêsan e ku dihat texmînkirin.
Hêzên siyasî yên Îraqê jî bandorên şerê berdewam ê li Kurdistanê fêm kirin û qebûl kirin ku berdewamiya wî dê zirarên zêdetir bide Îraqê û pirsgirêkên welêt kûrtir bike. Lê belê, ev têgihîştin negihîşt Partîya Beis û neteweperestên Ereb, yên ku helwesta wan a li hember doza Kurdî neguherî. Wan berdewamiya serhildana Kurdî bi wê yekê ve girêdan ku Ebdulkerîm Qasim nermî nîşan daye û di bikaranîna hêza têrker a li dijî Kurdîyekan de bi ser neketine. Van aliyan îdîa dikirin ku tevgera Kurdî dikare bi topbarana zêdetir, bicihkirina hêzeke mezin û zêdekirina tundûtûjiyê were tepisandin û ji holê rakirin. Wekî bersivek ji bo vê şikestê, hikûmetê bi şandina leşkerên zêdetir bo Kurdistanê û zêdekirina operasyonên xwe yên leşkerî, helwesta xwe tundtir kir. Di heman demê de, wê dest bi kampanyayeke hov a derxistin û girtinan kir ku sivîl û kesên ku tê îdîakirin piştgirên şoreşa Kurdî ne, bi taybetî li bajarê Zaxo kirin hedef. Ev girtin bi awayekî keyfî hatin kirin, pir caran bêyî tu belgeyên ku tawanbaran piştrast bikin, ev yek jî zordariya hikûmetê kûrtir kir.
Çavkanî:1- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادينان 1925 – 1970، ج 2، مطبعة جامعة صلاح الدين، اربيل، 2017.
2- محەمەد ساڵح پێندڕۆیی (جگەر سۆز)، ژیان و خەباتى شەهیدى فەرماندە عەبدوڕەحیم جەسیم بارزانى، بێ شوێنى چاپ، 2020.
3- روژین چلبى منیر، زاخۆ 14ى تیرمەها 1958- 6ى ئادار 1975، سەنتەرێ زاخۆ بۆ ڤەکۆلینێن کوردى، زاخۆ، 2018.
4- شکیب عقراوی، سنوات المحنة في كردستان. اهم الحوادث السياسية والعسكرية في كردستان و العراق من 1958 – 1980، مطبعة الثقافة، اربيل، 2007.