Heyama di navbera kongreya duyem û sêyem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de, ku nêzîkî şeş salan dom kir, guhertinên mezin di barûdoxê siyasî yê navxweyî yê Partiya Dêmokrata Kurdistanê û bi taybetî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û bi giştî Îraqê de çêkirin. Ji girîngtirîn van guhertinan serkeftina şoreşa 14ê tîrmeha 1958an û hilweşîna rejîma padîşahî, avakirina komarê li Îraqê, vegera rêber Mistefa Barzanî û hevalên wî ji Yekîtiya Sovyetê, tomarkirina fermî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê wek partiyeke siyasî ya kurdî li Îraqê û destpêkirina qonaxa xebata eşkere ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê bûn.
Serkeftina şoreşê li Îraqê xebata partî û rêxistinî li welat, bi taybetî li navçeyên Kurdistanê gihand qonaxeke nû ku jê re dibêjin qonaxa xebata eşkere. Di vê qonaxê de Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, wekî yekane rêxistina xwendekaran li Kurdistanê, bi lez dest bi vekirina komîsyona û şaxên xwe li piraniya navçeyan û berfirehkirina çalakiyên xwe kir.
Piştî çend rojan ji serkeftina şoreşê, serkirdayetiya Yekîtiya Xwendekaran biryar da ku civîneke berfireh saz bike. Civîn li xanûna bêhnvedanê ya stasyona trênê ya Hewlêrê bi amadebûna piraniya serkirdayetî û nûnerên bajarên Hewlêr, Kerkûk, Silêmanî û Rewandizê hate lidarxistin. Di encamê de, rêbazên xebatê yên piştî şoreşê û peywendiyên wan bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re hatin diyarkirin.
Piştî serkeftina şoreşê, peywendiyên di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de xirab bûn û ya dawî xwe di rewşeke bihêztir de dît, ji ber ku piraniya wan komunîst bûn û piştewaniya serok Ebdulkerîm Qasim werdigirtin. Tevî rêkeftinên berê yên bi Yekîtiya Xwendekaran re, rêxistinê dest bi vekirina baregehên şaxî li bajarên Kurdistanê kir û şaxa xwe ya taybet li Hewlêrê vekir, ku jê re digotin Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê. Di tebaxa 1958an de xwendekarên komunîst komîsyoneke bi navê Komîsyona Bilind a Yekîtiya Xwendekarên Îraqê ava kirin û ev komîsyon di mijdara 1958an de bi fermî ji aliyê dewletê ve hate pejirandin.
Ev yekem destûra fermî bû ji bo rêxistineke xwendekaran û roja 4ê mijdara 1958an wek roja hilbijartinên xwendekaran li Îraqê hate diyarkirin. Barûdoxê nû Yekîtiya Xwendekaran neçar kir ku heta radeyekê beşdarî hilbijartinan bibe, bi taybetî ku beşek ji Ofîsa Siyasî ya partiyê piştewaniya tevlîkirina rêxistinên dêmokratîk ên kurdî bi rêxistinên dêmokratîk ên erebî li Îraqê di bin sîwana Partiya Komunîst a Îraqê de dikir.
Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê bi lîsteyeke bi navê (Eniya Dêmokratîk a Yekbûyî) ku nûneratiya xwendekarên kurd û ereb û bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re dikir, beşdarî hilbijartinan bû. Di encamê de, piraniya nûnerên lîsteyê, bi taybetî nûnerên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, li piraniya navçeyan bi ser ketin, ku careke din giranî û pêgeha Yekîtiya Xwendekaran li qada siyasî ya Îraqê nîşan da(4).
Piştî encamdana hilbijartinan û di heyama 16 heta 20ê sibata 1959an de kongreyeke giştî ya xwendekaran li Bexdayê hate lidarxistin ku Yekîtiya Xwendekaran wek nûnerê Partiya Dêmokrata Kurdistanê beşdarî kir. Di kongreyê de biryar hate dayîn ku her du rêxistin (Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê) û (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê) bên tevlîkirin û rêxistineke nû ya hevbeş bi navê (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê) bê avakirin. Herwiha li ser avakirina komîsyoneke taybet ji bo karûbarên xwendekarên Kurdistanê û derxistina rojnameyeke taybet bi wan bi navê (Xebata Qutabiyan) li hev kirin.
Tevî biryarên kongreya giştî ya xwendekaran, piştî derbasbûna heyameke kurt di navbera her du rêxistinên Yekîtiya Xwendekaran û (Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê) de, ji ber cudahiya nêrînên siyasî, her du aliyan hewl dan nakokiyan bi rêya lidarxistina kongreya duyem çareser bikin, lê hewldan negihîştin encamên berbiçav. Di 2ê kanûna pêşîn a 1960an de, şandeke Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê beşdar bû û gelek mijar hatin gotûbêjkirin. Di encama vê kongreyê de, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê amadebûna xwe ji bo şandina nûnerê xwe bo sekreteriya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê nîşan da û Kemal Muhyedîn ji bo vî mansibî hate destnîşankirin. Tevî hemû nakokî û pirsgirêkên di navbera wan de, peywendiyên di navbera her du rêxistinan de berdewam kirin heta ku peywendiya di navbera serkirdayetiya kurdî û hikûmeta Komara Îraqê de bi temamî qut bû, ku ev yek bû sedema şoreşa 11ê îlona 1961an.
Peywendiyên di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê ber bi xirabûnê ve çûn. Di sala 1960an de kongreya şeşem a xwendekarên cîhanî li Bexdayê hate lidarxistin û hikûmeta Îraqê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê rê nedan Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê ku beşdarî kongreyê bibe, heta ku rê li ber şanda Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê girtin ku werin Bexdayê û beşdarî kongreyê bibin, ji bilî girtina baregehên Yekîtiya Xwendekaran li bajarên cuda yên Îraqê bi awayekî dubare.
Lidarxistina Kongreya SêyemPiştî bêhêviya temam a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di avakirina rêxistineke giştî ya xwendekaran de ku hemû mafên pêwîst ji bo xwendekarên kurd misoger bike û bi hemû aliyan re bi wekhevî tevbigere û paşvekişîna Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê ji sozên ku dabûn Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û xwendekarên kurd, û xirabûna peywendiyên siyasî di navbera Partiya Dêmokrata Kurdistanê û hikûmeta Îraqê, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê biryar da ku kongreya xwe ya sêyem ji bo rêkxistina nû ya refên xwe û vekirina deriyan li ser piştevanîkirina temam a daxwazên gelê kurd li Îraqê saz bike.
Piştî amadekariyan, kongre di adara 1961an de li taxa Kesra ya Bexdayê, di bin dirûşma "Bila Newroz bibe motîvasyonek ji bo yekkirina xebata xwendekaran li Kurdistanê Îraqê" hate lidarxistin û sê rojan dom kir.
Çend nêrînên cuda li ser dem û cihê lidarxistina Kongreya Sêyem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê hene. Ji wan lidarxistina kongreyê di sala 1957an de li taxa Ezamiye ya bajarê Bexdayê. Di 18ê adara 1961an de li Silêmaniyê, an di 19ê adara 1961an de li Silêmaniyê.
Derbarê dîroka lidarxistina kongreyê de ti belgeyeke berdest nîne ku amaje bi sala 1957an bike, herwiha rêzikname û bernameya sererastkirî ya kongreyê bixwe dîroka wê vedigere sala 1961an û nêrînên derbarê cihê lidarxistina kongreyê de cuda ne, Bexda bajarê herî guncaw e li gorî lêkolînan.
Kongre sê rojan dom kir û barûdoxê siyasî, çandî û perwerdeyî li navçeyên Kurdistanê gotûbêj kir û nirxand, kongreyê biryar da ku rêziknameya navxweyî sererast bike û sekretere nû û sekreteriyeke nû bi vî awayî hilbijart:
1- Serûr Kakeheme Derwêş, sekreter
2- Fuad Ehmed Baban
3- Heyder Hemze Xidir
4- Heme Çawşîn
5- Memûn El-Debax
Di heman kongreyê de komîsyonek ji bo birêvebirina karûbarên xwendekaran hate avakirin û endamên wê pêk hatin ji:
1- Teyib Cebar Berwarî
2- Kemal Ebdulkerîm Zeydan
3- Mihemed Pêncwênî
4- Mistefa Peşderî
5- Ezîz Salih
6- Cemîle Sabir Qadir, endama hêzî
Piştî destpêkirina şoreşa Îlonê û tevlîbûna endamên Yekîtiya Xwendekaran bo refên şoreşê, Memûn El-Debax û Heme Çawşîn ên endamên sekreteriyê tevlî şoreşê bûn, û Serûr Kakeheme, sekreterê Yekîtiya Xwendekaran, sala 1962an ji aliyê dezgeha ewlehiya giştî ya ser bi hikûmeta Îraqê ve hate girtin, û Heyder Hemze Xidir ji bo tijîkirina mansibê vala hate destnîşankirin û heta lidarxistina Kongreya Çarê sekreter ma.
Çavkanî:1- Erfan Ezîz Ezîz, Kongre û Konferansên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, çapa yekem, (Hewlêr-Çapxaneya Rojhilat-2012).
2- Macid Hesen Elî, Tevgera Xwendekarên Kurd li Îraqê (1926-1970), nameya masterê/Zanîngeha Selahedîn li Hewlêrê 2008, weşanên Spîrêz, (Hewlêr- Çapxaneya Hacî Haşim).
3- Sasan Ewnî, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê çend aliyên têkoşîn û dîrokê, (Hewlêr- Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê- 1998).
4- Kovara Gulan, Mîkîya Ragihandinê ya Gulan, hejmar 21, Hewlêr, 25ê Sibata 1998an.
5- Ehmed Şerîf Lek, Şiroveya bûyerên dîrokî çend rûpelên ji dîroka neteweyekê, berga yekem, çapa duyem, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2019z).
6- Destûra Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê - Îraq, Kongreya Sêyem, (bê cih - 1961z).
7- Kemal Ebdulkerîm Gîdan Elrawdî, Kovara Xebata Xwendekaran, organa Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, hejmar 85, (Hewlêr, Çapxaneya Rojhilat, hezîrana 2009).