Dema di navbera kongreya duyem û sêyem a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de, ku nêzî şeş salan dom kir, guhertinên girîng di rewşa siyasî ya navxweyî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê û bi taybetî Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û bi giştî Îraqê de anî. Girîngtirîn ji van guhertinan serkeftina şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an, rûxandina monarşiyê, damezrandina komarê li Îraqê, vegera Serok Mistefa Barzanî û hevalên wî ji Yekîtiya Sovyetê, tomarkirina fermî ya Partiya Dêmokrata Kurdistanê wek partiyeke siyasî ya Kurdî li Îraqê û destpêkirina çalakiyên eşkere yên Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê bûn.
Serkeftina şoreşê li Îraqê qonaxeke nû ya xebata siyasî û rêxistinî ya eşkere, bi taybetî li herêmên Kurdî da destpêkirin. Di vê heyamê de, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê, wekî yekane rêxistina xwendekaran li Kurdistanê, bi lez komîte û şax li piraniya herêman ava kirin û çalakiyên xwe bi awayekî berçav berfireh kirin1.
Çend roj piştî serkeftina şoreşê, serkirdayetiya Yekîtiya Xwendekaran civîneke mezin li stargeha stasyona trênê ya Hewlêrê li dar xist. Di vê civînê de, ku piraniya serkirdayetî û nûnerên Hewlêr, Kerkûk, Silêmanî û Rewandizê beşdar bûn, rêbazên nû yên kar ên ji bo dema piştî şoreşê û peywendiya wan bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re hatin gotûbêjkirin2.
Piştî şoreşê, peywendiya di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê de xirab bû. Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê, ku bi piranî Komunîst bûn û ji aliyê Serok Ebdulkerîm Qasim ve dihatin piştgirîkirin, ji pozîsyona xwe ya bihêzkirî sûd wergirt. Tevî peymanên berê yên bi Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê re, Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê dest bi vekirina şaxan li bajarên Kurdî kir, di nav de Hewlêr, ku li wir şaxeke nû vekir.
Di Tebaxa 1958an de, xwendekarên Komunîst Komîteya Bilind a Yekîtiya Xwendekarên Îraqê ava kirin, ku di Mijdara 1958an de nasnameya fermî ya dewletê wergirt. Ev yekem destûra fermî bû ku ji bo rêxistineke xwendekaran hatibû dayîn û 4ê Mijdara 1958an wekî roja hilbijartinên xwendekaran li Îraqê hate diyarkirin. Rewşa siyasî ya ku diguherî, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê neçar kir ku beşdarî van hilbijartinan bibe, ku hinekî ji ber piştgiriya fraksiyonî ya di nav Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) ji bo entegrekirina rêxistinên demokratîk ên Kurdî bi yên demokratîk ên Erebî re di bin ala Partiya Komunîst a Îraqê de bû3.
Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) bi avakirina koalîsyoneke bi navê Eniya Demokratîk a Yekbûyî, ku hem xwendekarên Kurd û hem jî Ereb dihewand, beşdarî hilbijartinan bû û xwe bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re hevaheng kir. Ev gava stratejîk serkeftî bû, ji ber ku lîsteyê di piraniya herêman de serkeftin bi dest xist. Serkeftina Eniya Demokratîk a Yekbûyî, bi taybetî nîşandana bihêz a nûnerên YXKê, rola girîng û bandora Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di qada siyasî ya Îraqê de tekez kir4.
Piştî hilbijartinan, kongreyeke giştî ya xwendekaran ji 16 heta 20ê Sibata 1959an li Bexda pêk hat. Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK), ku nûnertiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê dikir, beşdarî vê kongreyê bû. Di dema rûniştinan de, biryar hat dayîn ku YXK bi Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Îraqê re bibe yek da ku rêxistineke nû bi navê Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê ava bikin. Her wiha, kongreyê komîteyeke taybet ji bo çareserkirina karûbarên xwendekarên Kurdistanê ava kir û pesend kir ku rojnameyeke taybet ji bo yekîtiyê bi navê “Xebata Qutabyan” were derxistin5.
Tevî biryarên ku di kongreya giştî ya xwendekaran de hatibûn girtin, aloziyên di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê ya nû hatî avakirin de, ji ber cudahiya nêrînên siyasî zû careke din derketin holê. Her du rêxistin hewl dan van nakokiyan bi rêya kongreyeke din çareser bikin, lê hewldanên wan bêencam man.
Di 2ê Kanûna 1960î de, Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê beşdarî kongreya sêyem a Yekîtiya Xwendekarên Îraqê bû, ku li wir gelek pirsgirêkên têkildarî rewşa Kurdî hatin gotûbêjkirin. Piştî vê kongreyê, Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê razî bû ku nûnerê xwe bişîne Sekreteriya Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Komara Îraqê û Kemal Muhyiddîn ji bo vê erkê hate destnîşankirin.
Lê belê, tevî hewldanên berdewam ên ji bo parastina peywendiyan, peywendiya di navbera serkirdayetiya Kurd û hikûmeta Îraqê de xirab bû. Ev têkçûna peywendiyan di dawiyê de bû sedema derketina şoreşa (Îlonê) 11ê Îlona 1961ê, ku xalek werçerxanê ya girîng di têkoşîna Kurdî û qada siyasî ya berfireh a Îraqê de nîşan da.
Di sala 1960î de, peywendiya di navbera Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) û Yekîtiya Xwendekarên Îraqê (YXÎ) de bi tundî hatibû tengavkirin. Hikûmeta Îraqê, bi hevkariya YXÎ, bi awayekî çalak rê li ber beşdarbûna YXKê di Kongreya Cîhanî ya Xwendekaran a Şeşem de ku li Bexda hatibû lidarxistin, girt. Ev dûrxistin Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê jî girt, ku ew jî nekarî şandeyekê bişîne kongreyê.
Wekî din, desthilatdarên Îraqê bi girtina dubare ya navendên YXKê li seranserê bajarên Îraqê rewş xirabtir kirin. Van kiryaran aloziyên zêde û zehmetiyên ku YXK di hewldanên xwe yên kar û nûnertiya xwendekarên Kurd de di nav aloziyên siyasî yên wê demê de rû bi rû dima, tekez kirin7.
Lidarxistina Kongreya SêyemPiştî bêhêvîbûna temamî ya Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê di avakirina rêxistineke giştî ya xwendekaran de ku hemû mafên daxwazkirî yên xwendekarên Kurd misoger bike û bi hemû partiyan re bi awayekî wekhev tevbigere û Yekîtiya Xwendekarên Îraqê ji sozên ku dabû Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê û xwendekarên Kurd vekişiya, û têkçûna temamî ya peywendiyên siyasî di navbera Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) û hikûmeta Îraqê. Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê (YXK) biryar da ku kongreya xwe ya sêyemîn li dar bixe da ku rêzên xwe ji nû ve saz bike û ji bo piştgiriya daxwazên gelê Kurd li Îraqê vekirî be.
Piştî amadekariyan, kongre di Adara 1961ê de li taxa El-Kesra ya Bexdayê, di bin dirûşma "Bila Newroz bibe motîvasyonek ji bo yekkirina têkoşîna xwendekaran li Kurdistana Îraqê" de hat lidarxistin û karên wê sê rojan dom kir8.
Derbarê dîrok û cihê kongreya sêyemîn a Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê de çend nêrînên cuda hene, di nav wan de: lidarxistina kongreyê di sala 1957an de li taxa El-Ezamiyê ya Bexdayê9. Herwiha di 18ê Adara 1961ê de li Silêmaniyê10, an jî di 19ê Adara 1961ê de li Silêmaniyê11.
Derbarê dîroka kongreyê de, ti belgeyeke berdest nîne ku sala 1957an nîşan bide, û di rêzikname û bernameya sererastkirî ya heman kongreyê de sala 1961 hatiye nivîsandin12. Nêrîn derbarê cihê kongreyê de cuda ne, li gorî lêkolînên ku hatine kirin Bexda bajarê herî guncaw e13.
Kongre sê rojan dom kir û rewşa siyasî, çandî û perwerdeyî ya Kurdistanê gotûbêj kir. Di kongreyê de biryar hat dayîn ku rêzikname û bername bên sererastkirin û sekreterekî nû û sekreteriyeke nû ji bo rêxistinê hatin hilbijartin bi vî awayî:
1- Serwer Kaka Heme Derwêş, Sekreter
2- Fuad Ehmed Baban
3- Heyder Hemze Xidir
4- Heme Çawşîn
5- Memûn Debax
Di heman kongreyê de, komîteyek ji bo birêvebirina karûbarên xwendekaran hat avakirin. Endamên wê ev bûn:
1- Teyeb Cebar Berwarî
2- Kemal Ebdulkerîm Zedan
3- Mihemed Pencwênî
4- Mistefa Pîşdarî
5- Ezîz Salih
6- Cemîle Sabir Qadir, Endama Yedek15.
Piştî destpêkirina Şoreşa Îlonê (Eylul) û tevlîbûna endamên Yekîtiya Xwendekaran bo rêzên şoreşê, Memûn Debax û Heme Çawşîn, endamên sekreteriyê, tevlî şoreşê bûn, Serwer Kaka Heme, Sekreterê Yekîtiya Xwendekaran, di sala 1962an de ji aliyê Dezgeha Ewlekariya Giştî ya hikûmeta Îraqê ve hat girtin, ji bo tijîkirina valahiya sekreteriyê Heyder Hemze Xidir wek sekreter hat destnîşankirin û heta kongreya çaremîn wek sekreter ma16.
Çavkanî:1. Arşîva Ensîklopediya PDK.