هەموو کاتێک باوەڕێکی ناوخۆیی هەیە کە مردن یان تێکشکاندن یان کوشتنی سەرکردەیەک دەکرێت کۆتایی شۆڕشێک یان قازانجێکی نەتەوەیی بێت، بەڵام هەمیشە وا نییە. دوژمنانی گەلی کورد لە ماوەیەکی دووردا گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە سەرۆک مصطفی البارزانی دروستکەری بڕیار و ناوەندی قورسایی بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی کوردە، بۆیە چەندین جار هەوڵی کوشتنی دراوە. یەکەم هەنگاو بۆ لابردنی لەسەرەتادا دەستگیری و دوورخستنەوەیە، کە لە تەمەنی سێ ساڵیدا بوو. دەوڵەتی عوسمانی بەهۆی شۆڕشی شێخ عەبدوسەلام بارزانی لەگەڵ خێزانەکەی لە زیندانی موسڵ حەبس کران، و دوای ئەوە بڕیار درا بۆ دوورخستنەوەیان بۆ شارى سلێمانی، دوای ئەوە بارزانی دەگاتە تەمەنێک کە توانای هەڵگرتنی چەکی هەیە، و لە شەڕەکاندا پشتی پێ بەسترا و ناوی بە هێواشی ناسرا لە هەموو کوردێکدا
\r\n\r\n\r\nیەکەم/ هەوڵی کوشتنی مەلا مصطفی بارزانی لە ساڵی 1936.\r\n\r\nدوای کوژاندنەوەی شۆڕشی یەکەمی بارزان و دەستپێکردنی شێخ ئەحمەد بارزانی و مەلا مصطفی بارزانی بۆ حکومەتی شاھەنشایی عێراقی لەلایەن تورکەکان و گرتنیان لەگەڵ خێزانەکانیان لە شارى موسڵ، هەروەها دوای هەڵگیرسانی شۆڕشی خوشوی لەلایەن خوشوی ئۆدیش حکومەتی شاھەنشایی و بە تایبەتی حسامدین جُمعة کە ئەوکات سەرۆکی پۆلیس بوو و لە هەمان کاتدا کاروباری موحافەزی پێشوو عومەر نەزمی بەڕێوە دەبرد. باوەڕی وابوو کە مەلا مصطفی بارزانی بزووتنەوەی خوشوی پشتگیری دەکات و ئەوانیش هەستیان لێ وەردەگرن، بۆیە لە ساڵی 1936 هەوڵی زەھرکردنی مەلا مصطفی بارزانی درا و زەھرەکە لە قاڵوەدا بۆی دانرا، دوای ئەوە مەلا مصطفی بارزانی دوو هەفتە لە کۆمایدا مایەوە و بە شێوەیەکی سەرسوڕهێنەر لە مردن ڕزگار بوو. بۆ هەوڵدان بۆ ڕزگارکردنی ژیانی مەلا مصطفی بارزانی ئەم ناوانە ڕۆڵیان هەبوو: شێخ عەجیل یاوەر و خێزانی کشمۆلە و ئاویین. هەروەها هەواڵە باوەکان لەناوانیاندا دەری دەخات کە دکتۆرێکی فەرەنسی کە لە سوریا دەژی، ڕۆڵێکی گەورەی هەبووە لە چارەسەری مەلا مصطفی.
\r\n\r\n\r\nدووەم هەوڵی کوشتنی مەلا مصطفی بارزانی 1961.\r\n\r\nدوای هەڵگیرسانی Şoreşa Eylûlê لە 11ی ئەیلوولی ساڵی 1961 و سەرکەوتنی پیشمەرگە لە چەندین شەڕدا، حکومەتی عێراقی بە ڕوونی هەوڵی نزیکبوونەوە و دانوسان لەگەڵ سەرکردە سیاسییە کوردەکان دەدا، بە تایبەتی لەگەڵ گەنەڕاڵ مصطفی بارزانی، بەڵام بە شێوەیەکی نهێنی چەندین جار هەوڵیان دا مەلا مصطفی بارزانی بکوژن و بکوژنەوە. هەروەها چەندین جار مردنی مەلا مصطفی بارزانییان ڕاگەیاند، عەبدولکەریم قاسم زۆر لەسەر خۆی دەرچوو و هەوڵی دا دەسەڵاتی دیکتاتۆریی خۆی لە Îraqدا بنیات بنێت، خوازیاری ئەوە بوو کە مەلا مصطفی البارزانی دەست لە مافەکانی گەلی کوردستان بدات و لە شارى بارزان بمێنێتەوە، بۆ ئەم مەبەستە نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی نارد و داوای لێکرد کە سەرۆک مصطفی بارزانی قانع بکات بۆ ئەوەی ڕازی ببێت لەگەڵیان کۆببێتەوە. شێخ ئەحمەد ئەم داواکارییە ڕەت نەکرد و نوێنەرانی لە جیاتی خۆی بۆ مەلا مصطفی بارزانی نارد بۆ ئەوەی قەناعەتی بکەن بە کۆبوونەوە لەگەڵ نوێنەری عەبدولکەریم قاسم، بریگادیر حەسەن عوبود فەرماندەی لەشکری پێنجەم، Mesûd Barzanî لە بەشی یەکەم، کۆشی سێیەم، کتێبی بارزانی و بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردی، بەو شێوەیە دەگێڕێتەوە:
Di 17ê Kanûnê de, hukûmetê ji bo negociyatoreyan cihêk nêzîkî Sersinkê destnîşan kir, lê Barzanî neçû ew cih û li nêzîkî gundê Bamerne ma, û piştî wê çend nûçegihan bişandine cihê civînê da ku li benda hatina Hasan Ebûd bin û wî bibe cihê ku Mela Mustefa Barzanî ji bo civînê hilbijartibû. Ev fikirê wî rast bû ji ber ku Qasim plan dikir ku Barzanî û temsîlkarê wî Hasan li cihê civîna xwe bike. Dema ku Hasan ji cihê derket û bi temsîlkarên Barzanî re ji bo hevdîtina Barzanî çû, cihê civînê bi tundî û bi rastî ji aliyê çar balafiran ve hate bombebaran kirin. Hasan Ebûd vê bombebaranê ji dûr ve bi çavên xwe dît û gelek şerm bû û ev rewş ji bo wî dijwar bû. Li gorî ku di vê çîrokê de xuya dike, ezmûn û îdraka qewîmî Barzanî ku ji nav xwe re şehîd bû, komplota dijmînan têk bir û armancê wan pêk nehat û hewldana wan ji bo kuştinê hat hilweşandin. Mustefa Barzanî ji Ebûd re got ez ji Qasim tiştek nabêjim ku ji min re bide. Bila mafên Gelê Kurd bide û ez Îraqê bihêlim û herim.
\r\n\r\n\r\n Sêyemîn: Hêwla kuştina Mela Mustefa Barzanî di Sal 1971 de \r\n\r\nHer çend Şoreşa Eylûlê hin armancên xwe pêk anî, û ji bo yekem car bi fermî serxwebûna Kurdistanê hate nas kirin, dijminên Kurdistanê û Serok Barzanî berdewam bûn di hewldanên xwe yên ji bo kuştina wî de
\r\n\r\nDi 15ê Eylûlê Sal 1971 de, du alimên dînî, yê yekem navê wî Abdulcebbar A'zamî bû ku alimê dînî yê sunnî bû û bi Abdulhuseyn Dêxîlî re ku alimê dînî yê şî'î bû, çûn cem Mela Mustefa Barzanî û bi germî hatin pêşwazî kirin. Alimên dînî axivîn ku sedema serdana wan şert û mercên xerab ên navbera şoreş û rejîma Îraqê û bandorên wan li ser raya giştî ye, her weha ku ew plan dikin kampanyayek di nav alimên dîn û gelê giştî de ragihînin da ku nakokî kêm bikin û aştiya heyî xurt bikin, û ji ber vê sedemê pêdivî ne bi raya Serok Mustefa Barzanî. Barzanî raya xwe ji wan re got û hewldana wan li cem wî qebûl bû û Piştevanî ji wan re kir; heta vir karanîn bi awayekî asayî diçûn, lê tiştê neasayî ev bû ku ajogerê ku her du aliman anîbû, di Dezgeha Hewalgiriya Îraqî de dixebitî. Ew hatibû ku tedbîrên ewlehiyê yên girtin ji bo parastina Mela Mustefa Barzanî were kifş kirin û cihê erdnîgarî yê herêmê û nivîsgeha Barzanî were zanîn û Barzanî li ku dimîne û li ku mêvanan pêşwazî dike were zanîn. Di 29ê Eylûlê Sal 1971 de, heyeteke serdana herêma Hec Imran kir, û heyet ji Abdulhuseyn Dêxîlî, Şêx Abdulcebbar A'zamî, Şêx Abdulwehab A'zamî, Şêx Îbrahîm Ghanim Xuzayî, Şêx Ehmed Hîtî, Şêx Bâqir Muzffer, Şêx Gazi Duleymî, Şêx Nur Yasin û Şêx Abdulcelîl Mûsewî pêk dihat.
Ji bo چارەسەری نێوان شۆڕش و حکومەتی Îraq hatibûn, ev delege bi du otomobîlan hatin; yek ji wan toyotayeke BCM û ya din Chevrolet modêla 1963 bû. Suleyman Kûxî û Hamîd Kamel Îsmail li ser otomobîlan bûn û di heman demê de li Bexda di Dezgeha Hewalgiriya de dixebitîn. Li kontrola Hacı Umran destûr ji bo derbasbûna otomobîlan nehat dayîn, lê yek ji endamên delegeyê, Ebdulcebbâr A'zemî, parastvanan bi kirina gilî li cem Serok Mustafa Barzanî tehdîd kir, ji ber vê yekê jê re destûr da derbasbûnê. Dema delege gihîşt, li gel Serok Mustafa Barzanî Dr. Mahmûd û Mesûd Barzanî jî hebûn. Dû re Barzanî ji hatina mêvanan agahdar kirin û navên wan jî lê hatin gotin, ji ber vê yekê Barzanî biryar da ku piştî nimêja asrê wan bibîne.
Mêvanan ji Serok Mustafa Barzanî re Qur'anek bi pirtûkeke şer'î diyarî kirin, û wî ew ji wan wergirt û spas kir. Piştî wê kesê ku çay dihilbijart û li Baregehê dixebitî (çayçîyê Baregehê), Şêx Hadi, têkiliya xwe bi Serok Mustafa Barzanî re kir, û ew beramberî serok rûniştibû. Kesê çay belav kir. Şêx Hadi bi rengekî nepenî amûrek dengê di dest de hebû ji bo tomar kirina dengê Mustafa Barzanî, û ji dengê zengila piyaleyan û parastina çayçîyê sûd wergirt; wê yekê bikar anî û tiliya xwe xist ser amûrê, lê li şûna tomar kirinê, amûr teqiya. Şêx li wir pare-pare bû, û jûr tijî dûman bû. Mesûd Barzanî berî teqînê bi Serok Mustafa Barzanî re bû, û dema dengê teqînê bihîst, tavilê ber bi cihê teqînê çû; dibêje di destpêkê de min ew got ku mala bavê min teqiya ye, piştre min fêm kir ku bavê min di demê ku hatibû destnîşankirin de çûbû cem mêvanan, û li wir tevgera terorîstî pêk hat. Di destpêkê de min guman kir ku bavê min hate kuştin, lê yek ji parastvanên wî ji min re got ku Serok Mustafa Barzanî tenê bi perçeyek birîndar bûye û sax e.
Mesûd Barzanî bûyerên piştî hewla terorîstî wisa vedibêje: di jûreya pêşwaziyê de çar ji mêvanên ku hatibûn bi perçeyên bombeyê hatin kuştin, û ew kesên ku li rast û çepê bavê min rûniştibûn, birîndar bûn; yên ku karîbûn birevin, reviyan derve. Barzanî ji jûrê derket û bang li Pêşmerge kir ku yek ji wan mekujin. Lê şofêr ji ber ku nikarîbûn bigihîjin otomobîlê, û otomobîlek wek ya din jî bi teqemenî hatibû dagirtin; çira yên pêşîn bi broket hatibûn girêdan da ku eger şofêr birevin, her otomobîla ku li dû wan were lê bixwin. Şofêr çelengên destan avêtin. Di saet 25-5 de, bi kuştina plançîyan, ev hewla di vê kiryarê terorîstî de bi dawî hat; neh melleyên amade û şofêr hatin kuştin, du ji Pêşmerge şehîd bûn û çar yên din birîndar bûn. Piştî ku gel belav bû, otomobîla Toyota ya teqandî teqiya, lê qet zirarê çênebû.
Di pêşwextê ewlehîya Barzanî û şadiya wan bi rizgarkirina general Mustafa Barzanî ji hewildana terorîstî de, di destpêkê de rêberiya Dewleta Îraqê û Partîya Baasê telegram şandin, paşê serokê komarê ba dişand. Wekî wazîrê wê demê li cem serok Barzanî, Abd-î Sitar Jûwarî, herdu aliyên gotin ku wan bi vê karê terorîstî nizanîn. Ji bo gihîştinê rastiyê û diyar kirina kesên ku di vê kiryara terorîstî de têkildar bûn, Komîsyona hevpar hate avakirin, lê li gor agahiyên ku Dezgeha Hewalgiriya Şoreşê ya Barasînê bi dest xistibû, ew ne sistem bûn ku planê kiribûn. Heke Nazim El-Cezar, serokê Dezgeha Hewalgiriya wê demê, rola wî di planê de çalak bû, lê biryar ji desthilatdariyên ji wî bilindtir hatibû û ew tenê cîbicîker bû Mesûd Barzanî di cildê sêyem, beşa duyemîn, di pirtûka Barzanî û Tevgera Azadîxwaz a Kurdî de dibêje: Mam Celal ji min re got ku dema min di sala 1983 de li Bexda ji bo danûstandinan bûm, Saddam Huseyn qebûl kir ku ew li ser hewldana qetlkirina Mela Mistefa Barzanî agahdar bû û ji neserkeftina hewldanê gelek xemgîn bû
Rêyeka çaremîn: hewldana qetlkirinê ya sala 1972Piştî hewldana bêencam a Dezgeha Hewalgiriya Îraqê li Baregeha Barzanî, ev dezgeh dersek negirt û berdewam bû di hewldanên xwe yên terorîstî de
Di 15ê Tîrmehê sala 1972 de, kesek bi navê Îbrahîm Qebarî ji Sûriyê têdihat Îraqê bi mebesta ku hukûmeta Sûrî li pey wî bû. Qebarî gelek caran di beşa pêncemîn a Partîya Dîmokratîk a Kurdistanê de xuya dibû, û bi Dezgeha Hewalgiriya Îraqê re peywendiyek ava kiribû û wan li ser wî peywir dan. Nazim Cezar wê demê serokê Dezgeha Hewalgiriya bû, Qebarî wî mecbûr kir ku nêzî Baregeha Barzanî bibe û hewl bide serok Mustafa Barzanî bikuje, û heke nikaribe wî bikuje, divê Îdrîs Barzanî an jî Mesûd Barzanî, kurên pêşengê tevgera rizgariya Kurdistanê, bikuje, an yek ji wan bikuje. Qebarî vê karê qebûl dike û ber bi herêmên rizgarkirî yên bin destê şoreşê ve diçe, û li wir ji bo hevdîtina Mesûd Barzanî daxwaza hevdîtinê dike, ji ber ku wî agahiyên pir veşartî hene, Mesûd Barzanî bi Qebarî re hevdîtin dike û daxwaza Dezgeha Hewalgiriya Îraqê jê re dibêje, û Mesûd Barzanî jê re dibêje ku wî ev kar neceqîne û berdewam bike da ku zanibe piştî wê ji wî çi dixwazin.Dezgeha Hewalgirîya Îraqî bo ku Kabarî bi bawer bikin ku ew nêzî Baregeha Barzanî ye, û ji ber vê sedemê ji wî daxwaz dikin ku wêneya xwe bi serok Mûstefa Barzanî û Îdrîs Barzanî û Mesûd Barzanî re bikişîne. Ev daxwaz ji hêla Mesûd Barzanî ve hate cîbejîkirin; piştî ku wêneyan ji Nâzim Kazar re anîn, ew bi Kabarî bawer dike û ji destê wî yek posê têkûpêk bi teqînerên ji cureya (TNT) dagirtî bo herêmên azadkirî di bin desthilata şoreşê de dişînin, ji bo ku Mûstefa Barzanî were kuştin, û heke nekare, (TNT) li ser yek ji du kurên wî biteqîne. Posa bi (TNT) dagirtî ji hêla ewlekarîya şoreşê ve hate radestkirin, û piştre nûçeya hewla bêserûber a kuştina Barzanî di rojnameya Xebat de hate belavkirin. Lê rejîma Baas wek karên terorîst ên berê vê kiryara terorîstî înkar dikin, û dibêjin ku ew li ser wê agahdar nînin; û Wezareta Navxweyî jî înkar dike ku her yek ji dezgehên hukûmeta Îraqî bi vê kiryara terorîstî re têkildar be. Saddam Huseyn komîsyonek ji bo şopandinê û eşkirkirina rastiyê ava kir, û komîsyon ji Ebdelxelîq es-Semerrayî wek nûnerê Partîya Baas, Mekrem Tâlibanî wek nûnerê Partîya Komunîst, Mihemed Mahmûd Abdurrehman wek nûnerê Partiya Dêmokrata Kurdistanê, û Ezîz Şerîf û Dar Tewfîq û Îhsan Şerzad pêk dihat. Komîsyon diçe navçeya Naw Berdan û belgefên dîdeyî dibîne û bi Îbrahîm Kabarî re hevdîtin dike; ew her tiştî qebûl dike, û navên efserên ku di vê plandayê de beşdar bûne eşkere dike, di nav wan de efser Basil el-Ejracî. Ebdelxelîq Semerrayî ji Îbrahîm Kabarî di derbarê taybetmendî û xêza vê efserê de pirsî, û diyar bû ku gotina wî rast e, چونکه ew wî di nas de hebû. Semerrayî soz da ku encamên lêkolînê yên komîsyonê biparêze û bi rêya bingehên xwe yên jorîn re rabigihîne, lê Partîya Baas li ser vê bûyerê tu gav neke. Heta piştî ku Nâzim Kazar di 20ê Hezîranê 1973an de hewl da ku derbeyek dîrêk li dijî serokê komarê Ehmed Hesen Bekr bike û destê xwe li ser desthilata Îraqê bike, rejîma Baasî hewla terorîstî ya 29ê Îlona 1971an û hewla terorîstî ya 15ê Tîrmeha 1972an qebûl kir ku her du jî ji hêla Nâzim Kazar ve bi piştevanîya destên derve hatine kirin. Ji xeynî van hewlan, hewlên terorîstî yên din jî hebûn ku armanc wan şewitandin û xirabkirina ewlehiya di bin desthilata şoreşê de bû, lê bi sedema hişyariya dezgehên ewlekarî yên şoreşê tu yek ji wan encam negirt. Herî girîng ji vê, di tu şert û mercê de, serokatiya şoreşê li hevûdu girtina hewlanên terorîstî bi hewlanên terorîstî û tevgera rizgarkirina Kurdistanê re nedixwest; heke dixwestin têla qisasê bigirin, wê tenê ji kesên ku vê kiryara terorîstî jêrzemîn dikin bigirin, ne ji jinan û zarokan û gelê bêguneh. Mûstefa Barzanî bi vê yekê bawer dikir, û her tim li serok û Hêzên Pêşmerge yên Kurdistanê daxwaz dikir ku tu operasyonê nekin ku tê de mirovek bêguneh qurbânî bibe.
سەرچاوەکان
1- Mesûd Barzanî Barzanî û tevgera rizgarkirina Kurdî cildê yekem Şoreşa Eylûlê. 1931- 1958. Çapeya yekem- Çapxaneya Wezareta Pêşmerge 2004
2- Mesûd Barzanî û tevgera rizgarkirina Kurdî cildê sêyem beşa duyem Şoreşa Eylûlê 1961- 1975. Çapeya yekem- Erbil Çapxaneya Wezareta Pêşmerge 2004
3-Arşîfa Heyeta Enskopedîya heîa, ensîklopediya Partiya Demokrat a Kurdistanê