حاجعمران در شمال شرقی شهر اربیل به فاصله ١٨٣ کیلومتری واقع شده و وابسته به شهرستان چومان در مرز اقلیم کردستان و جمهوری اسلامی ایران است. موقعیت جغرافیایی منطقه باعث شده تا رویدادهای تاریخی مهم بسیاری را به خود ببیند و به‌ویژه در قیام‌های کردستان نقش برجسته‌ای داشته است، بارزترین آن‌ها آغاز قیام ایلول در سال‌های (١٩٦١ تا ١٩٧٥) به رهبری ملا مصطفی بارزانی، در آغاز مجدد قیام گولان نیز اولین شهید قیام در آن مرز، شهید سید عبدالله در ٢٦ مه ١٩٧٦ بود، علاوه بر آن نبردها و داستان‌های دیگری نیز در آنجا رخ داده است. در سال‌های (١٩٨٠ تا ١٩٨٨) حاجعمران و روستاهای آن به مدت ٣ سال به دلیل جنگ هشت ساله بین عراق و ایران کاملاً ویران شدند، سپس در بهار ١٩٩١ به دلیل قیام بزرگ مردم کرد، منطقه به طور کامل بازسازی شد.
پس از آغاز مجدد قیام گولان، مقر دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان در روستای «که‌وپه‌ر» در خانه‌ای (پیرانشهر) در کردستان ایران بود. پیداست که در آن مدت توپخانه ارتش عراق از حاجعمران با توپ‌باران‌های کور آن‌ها را آزار می‌داد، لذا رهبری قیام تصمیم گرفت که باید کاری انجام شود تا آن توپخانه دور شود. برای این منظور نیرویی متشکل از حدود ٦٠ پیشمرگه به فرماندهی ذکری یحیی‌خان، یاسین بیروخی، احمد کشخه‌ی گه‌لالی، حسن آقای زیوه‌یی و عمر عثمان ماموریت یافتند که این فعالیت را انجام دهند. نیرو از «گه‌لی حاج ابراهیم» صعود کردند و به سمت قندیل کوچک و کوه «کودو» رفتند، موقعیت آن‌ها کاملاً بر منطقه حاجعمران، رایات، چومان و اطراف آن مسلط بود. از آنجا با توپخانه ایران هماهنگ کردند که توپ‌باران گردان توپخانه و پادگان رژیم عراق در حاجعمران را آغاز کند. پس از تعیین دقیق موقعیت، به مدت دو تا سه روز پادگان و توپخانه ارتش عراق به دقت توپ‌باران شد و در نتیجه آن‌ها نتوانستند دیگر مقاومت کنند، پس از آنکه متحمل خسارات سنگینی شدند، عقب‌نشینی کردند و دور شدند.
زمانی که رهبری قیام اطمینان یافت که جنگ ایران و عراق وارد مرحله دشواری می‌شود و باید از این فرصت استفاده کرد، با فرماندهان نظامی قیام جلسه گذاشتند، جنگ بین دو دولت را مورد بحث و بررسی قرار دادند. پیداست که طبق اطلاعات کسب شده، به دلیل جنگ، نیروهای زیادی در مناطق مرزی باقی نمانده بود، لذا صلاح دانسته شد که آن مناطق تحت سلطه قیام درآید. برای اجرای این ایده، رهبری قیام تصمیم گرفت که به حاجعمران حمله شود تا بتوانند آن را آزاد کنند، اما مشکلی داشتند و آن این بود که در آن مدت ارتفاعات منطقه در دست حزب دموکرات کردستان ایران بود.
شب ١٧ به ١٨ اکتبر ١٩٨٠ پیشمرگه‌های حزب دموکرات کردستان با پشتیبانی توپخانه عراق به پایگاه نظامی پادگان «خانه» (پیرانشهر) حمله کردند و آنجا را به شدت توپ‌باران کردند، پس از حمله، نیروهای حزب دموکرات حاجعمران را تخلیه کردند. پس از آن رهبری قیام نیروی پیشمرگه را به ارتفاعات منطقه فرستاد و از دولت ایران نیز درخواست کمک کرد تا در آن حمله یاری‌شان دهند، هرچند رضایت دادند، اما کمک به آن شکلی که انتظار می‌رفت نبود. پس از برگزاری جلسه مسعود بارزانی رئیس حزب دموکرات کردستان با مسئولان پیشمرگه، وظایف حمله به این صورت تعیین شد:
-
علی خلیل، صبری نیرویی، علی شعبان و نجم‌الدین گورونی برای دره «ئینه» و «مهران» تعیین شدند تا بر جاده چومان - حاجعمران فشار وارد کنند، به فرماندهی علی خلیل مسئول محور.
-
م. علی و نیروی شاخه دو از سمت «گوندژور» به سوی جاده رایات پایین آمدند.
-
حمید افندی و عریف یاسین و شاخه چهار، تحسین نیرویی و عبدالرحمن طه برای دره «سیبه‌ر» در شرق حاجعمران.
-
حسو میرخان ژاژوکی مسئولیت «شیوه‌ره‌ش» را بر عهده گرفت.
-
نیروهای شاخه دو، رسول فقی، عبدالله قادو، فیضو سلیم‌خان و ملا رسول مسیر حاج
عمران برایشان تعیین شد تا از آنجا عبور کنند.
-
حاجی بیروخی و رشید ایسومری در «قه‌مته‌ره» به عنوان نیروی ذخیره ماندند.
-
دکتر روژ نوری شاویس، رئیس عبدالله، آزاد برواری و فتاح آغا به صورت میدانی فرماندهی و سرپرستی جنگ را بر عهده گرفتند.
در ١١ نوامبر ١٩٨٠ همه کارهای حمله پایان یافت و هر نیرو به سمت محل خود حرکت کرد. کمک‌های ایران برای پشتیبانی از جنگ عبارت بود از توپ‌باران پادگان‌های ارتش عراق، کمک‌های لجستیکی و انتقال شهدا و مجروحان که برای این منظور از هلیکوپتر استفاده شود، همچنین در صورت ورود هلیکوپترهای ارتش عراق به جنگ، ایران با هواپیمای جنگی از پیشمرگه‌ها پشتیبانی کند، هرچند وعده داد اما در اجرا آن‌طور که لازم بود نبود. اگرچه وضعیت نیروهای حکومتی از آنچه پیشمرگه‌ها تصور می‌کردند و بر اساس اطلاعاتی که به دستشان رسیده بود قوی‌تر بود، اما تنها مانع بزرگ در مقابلشان برف و سرما بود.
در ١٥ نوامبر ١٩٨٠ حمله آغاز شد، ابتدا توپخانه ایران مکان‌هایی که توسط پیشمرگه‌ها رصد می‌شد را توپ‌باران کرد، اما در حد انتظار نبود، حتی یک بار تا نمانده بود پیشمرگه‌ها در قله شیوه‌ره‌ش هدف قرار گیرند. در محور سیبه‌ر سه نقطه مهم به دست پیشمرگه‌ها افتاد و پنج سرباز نیز اسیر شدند، اما در ارتفاعات به دلیل برف و طوفان در وضعیت دشواری قرار گرفتند. ابتدا حمله بسیار موفقیت‌آمیز پیش می‌رفت و پیشمرگه‌ها در حاجعمران تا نزدیکی مسجد را به کنترل خود درآوردند، جسد تعداد زیادی از سربازان ارتش عراق در میدان جنگ باقی مانده بود، اما با انتشار خبر شهادت فتاح آغا و تعدادی از پیشمرگه‌ها از نیروی حاجی بیروخی بر اثر توپ‌باران، عملیات سرد شد.
این حماسه پیشمرگه ٤٨ ساعت به طول انجامید. مکان‌های زیادی به دست پیشمرگه افتاد اما تصمیم گرفته شد عقب‌نشینی کنند، به دلیل خطر برف که راه‌ها مسدود نشود و برای پیشمرگه دشوار بود که به دلیل سرما و بوران در آنجا بماند. علاوه بر آن، نیروی بزرگی از رژیم در دیانا در حالت آماده‌باش برای حمله به پیشمرگه بود. تلفات ارتش عراق در آن جنگ اعم از کشته و زخمی بیش از ٧٠ سرباز بود، به همراه پنج اسیر و مقداری سلاح و مهمات که به دست پیشمرگه افتاد. پس از اینکه تصمیم به توقف حمله گرفته شد، نیروی پیشمرگه عقب‌نشینی کرد و نیروی مغاویر وابسته به ارتش عراق به مکان‌های قبلی خود بازگشت. نیروی پیشمرگه به مدت یک ماه در روستای تامرچیان در داخل خاک شرق کردستان ماند، اما برای نگهبانی به ارتفاعات منطقه می‌رفتند.
تلفات نیروی پیشمرگه در آن جنگ شامل ١٤ شهید و ٢٦ زخمی بود که بسیاری از آن‌ها به دلیل گلوله‌باران شدید توپخانه ارتش عراق بود. شایان ذکر است همان‌طور که در کتاب «بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد» آمده است، وضعیت نیروهای حکومت عراق قوی‌تر از آن چیزی بود که پیشمرگه بر اساس اطلاعاتی که به دستشان رسیده بود، تصور می‌کردند. از یک سو، و از سوی دیگر سرما و بوران فصل باعث شد پیشمرگه نتواند حاجی‌عمران را به طور کامل تصرف و آزاد کند، به‌ویژه اینکه نتوانستند به‌طور کامل در ارتفاعات آن بمانند.
منابع:-
عمر عثمان، ژیانی کوردیک (زندگی کردی)، جلد اول و دوم، چاپخانه موکریان، چاپ دوم، اربیل-٢٠٠٨.
-
مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، جلد چهارم ١٩٧٥ – ١٩٩٠ انقلاب گولان، بخش دوم، چاپ اول، چاپخانه روکسانا، ٢٠٢١.
-
غازی عادل گردی، پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی، حجی بیروخی، جلد دوم، چاپ دوم، ترکیه، ٢٠٢١.
-
حاجی میرخان دولمری، جست‌وجوی عدالت، جلد دوم، چاپ دوم، کردستان- ٢٠٢١.