وضعیت صلح‌آمیز در کردستان عراق، آن‌گونه که در 11 مارس 1970 توافق شده بود، دوام نیاورد و دولت بغداد گام‌به‌گام از وعده‌های خود عقب‌نشینی کرد و رهبری انقلاب بیش از هر زمان دیگری ناامید شد و از دولت فاصله گرفت، تا جایی که در سال 1974 دوباره میان دو طرف جنگ درگرفت. این وضعیت بی‌تردید تأثیر بزرگی بر فعالیت سازمان‌های توده‌ای حزب دموکرات کردستان گذاشت، به‌ویژه اتحادیه دانشجویان کردستان، چرا که کار و سازماندهی آن بیشتر مناطق عراق را در بر می‌گرفت.
پس از برگزاری کنگره هفتم اتحادیه دانشجویان کردستان، به دلیل وضعیت نامناسب، از آنجا که قرار بود کنگره سالانه برگزار شود، نتوانست به هدف خود برسد. این وضعیت پس از قرارداد الجزایر در 6 مارس 1975 و شکست انقلاب ملی سپتامبر پیچیده‌تر شد، زیرا سازمان‌های حزبی داخلی در کردستان عراق به‌طور کامل در هم شکستند و شمار زیادی از کردهای عراق به کشورهای همسایه، به‌ویژه کشور ایران، پناهنده شده بودند.
با وجود قرارداد الجزایر و شکست انقلاب، تلاش‌ها برای احیای اتحادیه دانشجویان کردستان متوقف نشد، در 16 دسامبر 1975 اولین سازمان مخفی اتحادیه دانشجویان کردستان توسط رهبر ملا حسین عبدل در شهر زاخو تأسیس شد. این سازمان مخفی توانست در مدت کوتاهی فعالیت‌های خود را توسعه دهد و به پلتفرمی برای رساندن صدای انقلاب به مردم کردستان عراق تبدیل شود، این سازمان مخفی پس از افشا و اعدام رهبر ملا اسماعیل در 23 آوریل 19761 به پایان رسید(1).
کار و فعالیت‌های سازمان‌های اتحادیه دانشجویان کردستان، به دلیل نظارت شدید بر پناهندگان در ایران بسیار کم بود، تا اینکه در سال 1979 حکومت پادشاهی سرنگون شد و جمهوری اسلامی ایران جایگزین آن شد، این تغییر در حکومت ایران تا حدودی به پناهندگان آزادی عمل داد، سازمان‌های اتحادیه دانشجویان دوباره فعال شدند و در 17 مه 1979 با همان نام اتحادیه دانشجویان کردستان نشست بزرگی در شهر کرج ایران برگزار کردند، در این نشست دبیرخانه‌ای جدید برای سازمان ایرانی اتحادیه دانشجویان کردستان تأسیس شد که از: دلشاد بارزانی، رفیق زکریا آکره‌ای، شیرکو برهان دیزه‌ای، هلمت علی عبدالله، سیف‌الدین رشید سندی، طه عبدالرحمن برواری و حاجی عبدالرحمن درویش تشکیل شده بود(2).
پس از این نشست گسترده، در سال 1979، سازمان ایران اتحادیه دانشجویان کردستان مجله (Dengî Qutabî) به زبان کردی و مجله (صدای دانش‌آموز) به زبان فارسی را منتشر کردند(3).
این نشست راه را برای کنفرانس اتحادیه دانشجویان کردستان در سال 1981 هموار کرد. کنفرانس با شرکت 67 عضو در شهر کرج برگزار شد و شاخه پناهندگان اتحادیه دانشجویان کردستان تأسیس شد، انتشار (صدای دانش‌آموزان) ارگان سازمان ایران اتحادیه دانشجویان کردستان به ارگان شاخه پناهندگان تبدیل شد(4) و مسئولان و کادر شاخه با رأی‌گیری انتخاب شدند و این افراد بودند:
1- حاجی عبدالرحمن درویش – مسئول شاخه
2- طه عبدالرحمن برواری – کادر شاخه
3- زنون یونس روژبیانی – کادر شاخه
4- حاجی رمضان آکره‌ای – کادر شاخه(5).
پس از تأسیس شاخه پناهندگان اتحادیه دانشجویان کردستان، سازمان گسترش یافت و بسیار فعال شد، سپس این شاخه در سال 1982 دومین کنفرانس خود و در سال 1983 سومین کنفرانس خود را برگزار کرد(6).
پس از این کنفرانس تا سال 1986 وضعیت سازمان‌های اتحادیه دانشجویان کردستان تغییر چندانی نکرد.
با وجود اینکه سازمان‌های شاخه پناهندگان اتحادیه جوانان دموکرات کردستان و حتی شاخه‌های اربیل، سلیمانیه و کرکوک پس از سال 1983 به‌طور فعال کار می‌کردند و نقش مؤثری در کنار سازمان‌های اتحادیه دانشجویان کردستان ایفا کردند، به همین دلیل و به خاطر نزدیکی مبارزاتشان از سوی رهبری حزب و دبیرخانه هر دو سازمان در سال 1986 تصمیم به اتحاد و برگزاری یک کنفرانس مشترک برای هر دو سازمان گرفته شد(7).
برگزاری کنفرانس:
از 28 تا 30 اوت 1986، در روستای خینره از توابع استان اربیل، تحت شعار (به سوی اتحاد برای سرنگونی رژیم و پایان دادن به جنگ تا در فضای صلح و دموکراسی درس بخوانیم)، کنفرانس مشترک اتحادیه دانشجویان و جوانان دموکرات کردستان کار خود را آغاز کرد. هدف از این کنفرانس، ادغام اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه جوانان دموکرات کردستان در یک سازمان بود(8).
در ابتدا سخنرانی کمیته نظارت کنفرانس خوانده شد و سپس پیام رئیس مسعود بارزانی، سخنرانی دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان، نامه رهایی‌بخش ملت‌های کردستان (کوک) و دبیرخانه رهایی‌بخش، خوانده شدند(9).
در این کنفرانس کمیته‌ای متشکل از 15 نفر برای هیئت اجرایی اتحادیه دانشجویان و جوانان دموکرات کردستان به این ترتیب انتخاب شد:
1- کریستوف یلدا تورخان، معروف به رهبر یلدا، دبیر.
2- کردستان پیرداود قادر
3- حاجی عبدالرحمن
4- ابراهیم مصطفی
5- عبدالله خلو علی
6- اسماعیل ابراهیم فتاح معروف به سیمکو آمیدی
7- فریاد شفیع محمد معروف به فریاد بارزانی
8- طیار سلیم
9- احمد ملا قاسم
10- عادل علی
11- آزاد فایق غفور، دیژوار فایق
12- نوزاد محمد نجیب
13- رفعت سعید محمد امین
14- احسان عبدالله قاسم معروف به احسان آمیدی
15- رزگار کمکی، معروف به رزگار کردستانی(10).
اعضای علی‌البدل هیئت اجرایی:1- احمد دیزگیری
2- نبی احمد
3- حسن محمد حسن، معروف به حسن شبیبه.
در اولین نشست هیئت اجرایی که در روز 20 سپتامبر 1986 در مقر دفتر سیاسی حزب دموکرات کردستان (PDK) با حضور رفقا ادریس بارزانی و فاضل میرانی اعضای دفتر سیاسی برگزار شد، دبیرخانه اتحادیه دانشجویان و جوانان دموکرات کردستان به این شکل انتخاب شد:
1- رهبر یلدا - دبیر.
2- حاجی عبدالرحمن – عضو دفتر دبیرخانه.
3- ابراهیم مصطفی محمد - عضو دفتر دبیرخانه.
4- فریاد بارزانی - عضو دفتر دبیرخانه.
5- عبدالله خلو - عضو دفتر دبیرخانه.
مسئولان شاخه‌ها از اعضای هیئت اجرایی بدین شرح تعیین شدند:
1- عادل علی - مسئول شاخه اربیل.
2- دیوار فایق - مسئول شاخه کرکوک.
3- نوزاد محمد نجیب - مسئول شاخه سلیمانیه.
4- رفعت سعید محمد امین - مسئول شاخه آواره.
5- سیمکو آمدی - مسئول شاخه دهوک-نینوا (12).
در کنفرانس تصمیمات بسیاری اتخاذ شد که عبارتند از:
نشریه «پیشکەوتن» (پیشرفت) که اولین شماره آن در ژانویه 1987 در 16 صفحه منتشر شد، آخرین شماره مرحله مبارزه کوهستان به شماره 22 در نوامبر 1990 به چاپ رسید (13). هموارسازی راه برای اتحاد اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه جوانان دموکرات کردستان. انتشار مقالات و فعالیت‌ها در رادیو صدای کردستان. حمایت از انقلاب مه (گولان) و جبهه (جود) و مخالفت با سیاست عرب‌سازی جنوب کردستان (14).
یکی از مهم‌ترین فعالیت‌های سیاسی این دوره، صدور بیانیه حمایتی از سوی اتحادیه بین‌المللی دانشجویان (I.U.S) در سال 1987 در کنگره هاوانا برای آرمان کرد و اتحادیه دانشجویان و جوانان دموکرات کردستان بود. این اتحادیه در 127 کشور و منطقه فعال بود. همچنین در ژوئیه 1989، در کنگره پیونگ‌یانگ که توسط اتحادیه جهانی دانشجویان و جوانان سازماندهی شده بود، شرکت کردند (15).
در زمینه آموزش نیز، در تاریخ کردستان، برای نخستین بار آن‌ها مسئول ایجاد مدارس و تأمین معلمان و لوازم آموزشی در مناطق آزاد شده کردستان بودند (16).
منابع:- ساسان عونی، اتحادیه دانشجویان کردستان: ابعادی از مبارزه و تاریخ، (اربیل، چاپخانه وزارت آموزش و پرورش، 1998)، ص 70.
- لقمان غریب، شهید حاجی عبدالرحمن: دوره‌ای خوش در تاریخ جنبش دانشجویی و جوانان کردستان، (اربیل، چاپخانه روشنبری، 2003)، ص 68.
- موسی احمد، روزنامه‌نگاری اتحادیه دانشجویان کردستان، (اربیل، چاپخانه وزارت آموزش و پرورش، 1998)، ص. 31-32.
- - ساسان عونی، منبع پیشین، ص 75.
- - لقمان غریب، منبع پیشین، 68.
- ساسان عونی، منبع پیشین، ص 78.
- عرفان عزیز عزیز، کنگره‌ها و کنفرانس‌های اتحادیه دانشجویان کردستان، چاپ 1، (اربیل - چاپخانه روژهلات- 2012)، ص 87.
- درود بر یادبود 8 کنفرانس اوت سال 28-30 اوت 1986، روزنامه برایتی، ارگان حزب دموکرات کردستان – متحد، شماره 2030، (اربیل، دوشنبه، 29.08.1994)، ص 8.
- سیروان عثمان، تاریخی روشن و کاروانی شکست‌ناپذیر، (اربیل- چاپخانه وزارت فرهنگ- 2014)، ص 15.
- عرفان عزیز، منبع پیشین، ص 89-90.
- همان منبع، ص 90.
- ساسان عونی، منبع پیشین، ص 118.
- موسی احمد، ص 4 – 6.
- عرفان عزیز، منبع پیشین، ص 91 – 92.
- ساسان عونی، منبع پیشین، ص 122.
- همان منبع، ص 29، 26