دوره بین کنگره دوم و سوم اتحادیه دانشجویان کردستان، که نزدیک به شش سال به طول انجامید، تغییرات قابل توجهی را در وضعیت سیاسی داخلی حزب دموکرات کردستان و به ویژه اتحادیه دانشجویان کردستان و به طور کلی عراق به همراه داشت. مهم‌ترین این تغییرات پیروزی انقلاب 14 1958 ژوئیه، سقوط نظام سلطنتی، برپایی جمهوری در عراق، بازگشت رئیس مصطفی بارزانی و یارانش از اتحاد جماهیر شوروی، ثبت رسمی حزب دموکرات کردستان به عنوان یک حزب سیاسی کردی در عراق و آغاز فعالیت‌های علنی اتحادیه دانشجویان کردستان بود.
موفقیت انقلاب در عراق، مرحله جدیدی از فعالیت‌های سیاسی و سازمانی علنی، به ویژه در مناطق کردنشین را رقم زد. در این دوره، اتحادیه دانشجویان کردستان به عنوان تنها سازمان دانشجویی در کردستان، به سرعت کمیته‌ها و شعباتی را در بیشتر مناطق ایجاد کرد و فعالیت‌های خود را به طور قابل توجهی گسترش داد1.
چند روز پس از پیروزی انقلاب، رهبری اتحادیه دانشجویان جلسه بزرگی را در پناهگاه ایستگاه راه‌آهن اربیل برگزار کرد. در این جلسه که با حضور اکثریت رهبری و نمایندگانی از اربیل، کرکوک، سلیمانیه و راوندوز برگزار شد، روش‌های جدید کاری برای دوره پس از انقلاب و رابطه آن‌ها با اتحادیه عمومی دانشجویان عراق مورد بحث قرار گرفت2.
پس از انقلاب، رابطه اتحادیه دانشجویان کردستان و اتحادیه عمومی دانشجویان عراق تیره شد. اتحادیه عمومی دانشجویان عراق که عمدتاً کمونیست بود و از حمایت رئیس‌جمهور عبدالکریم قاسم برخوردار بود، از موقعیت تقویت‌شده خود بهره‌برداری کرد. با وجود توافق‌های قبلی با اتحادیه دانشجویان کردستان، اتحادیه عمومی دانشجویان عراق شروع به ایجاد دفاتر نمایندگی در شهرهای کردنشین کرد، از جمله در اربیل که شعبه جدیدی افتتاح کرد.
در اوت 1958، دانشجویان کمونیست کمیته عالی اتحادیه دانشجویان عراق را تشکیل دادند که در نوامبر 1958 به رسمیت شناخته شد. این نخستین مجوز رسمی اعطا شده به یک سازمان دانشجویی بود و نوامبر 4 1958 به عنوان روز انتخابات دانشجویی در عراق تعیین شد. تحولات فضای سیاسی، اتحادیه دانشجویان کردستان را ناگزیر کرد که به این انتخابات وارد شود؛ اقدامی که تا حدی ناشی از حمایت جناح‌هایی در حزب دموکرات کردستان (KDP) برای ادغام سازمان‌های دموکراتیک کردی با سازمان‌های دموکراتیک عربی تحت لوای حزب کمونیست عراق بود3.
اتحادیه دانشجویان کردستان (KSU) با تشکیل ائتلافی به نام جبهه دموکراتیک متحد که شامل دانشجویان کرد و عرب بود، در انتخابات شرکت کرد و با اتحادیه عمومی دانشجویان عراق همسو شد. این حرکت استراتژیک موفقیت‌آمیز بود، زیرا این فهرست در اکثر مناطق پیروز شد. موفقیت جبهه دموکراتیک متحد، به‌ویژه حضور قدرتمند نمایندگان KSU، بر نقش و نفوذ قابل توجه اتحادیه دانشجویان کردستان در فضای سیاسی عراق تأکید کرد4.
پس از انتخابات، کنگره عمومی دانشجویان از فوریه 16 تا 20، 1959 در بغداد برگزار شد. اتحادیه دانشجویان کردستان (KSU)، به نمایندگی از حزب دموکرات کردستان، در این کنگره شرکت کرد. در جریان این نشست، تصمیم گرفته شد که KSU با اتحادیه عمومی دانشجویان عراق ادغام شود تا سازمان جدیدی به نام اتحادیه عمومی دانشجویان جمهوری عراق تشکیل گردد. علاوه بر این، کنگره کمیته ویژه‌ای برای رسیدگی به امور دانشجویان کردستان ایجاد کرد و با انتشار روزنامه‌ای اختصاصی برای این اتحادیه با عنوان "خه‌باتی قوتابیان" موافقت نمود5
با وجود تصمیمات اتخاذ شده در کنگره عمومی دانشجویان، تنش‌ها بین اتحادیه دانشجویان کردستان (KSU) و اتحادیه عمومی دانشجویان تازه تأسیس جمهوری عراق به دلیل تفاوت دیدگاه‌های سیاسی به سرعت دوباره ظاهر شد. هر دو سازمان تلاش کردند تا این درگیری‌ها را از طریق کنگره‌ای دیگر حل و فصل کنند، اما تلاش‌هایشان ناموفق بود.
در دسامبر 2 1960، انجمن دانشجویان کرد در اروپا در سومین کنگره اتحادیه دانشجویان عراق شرکت کرد که در آن چندین موضوع مربوط به وضعیت کردها مورد بحث قرار گرفت. به دنبال این کنگره، اتحادیه دانشجویان کردستان موافقت کرد که نماینده‌ای به دبیرخانه اتحادیه عمومی دانشجویان جمهوری عراق بفرستد و کمال محی‌الدین برای این نقش منصوب شد.
با این حال، علیرغم تلاش‌های مداوم برای حفظ روابط، رابطه بین رهبری کرد و دولت عراق رو به وخامت گذاشت. این گسست در روابط در نهایت به وقوع انقلاب سپتامبر (ایلول) 11 1961 کمک کرد که نقطه عطف مهمی در مبارزات کردها و فضای سیاسی گسترده‌تر عراق بود.
در 1960، رابطه بین اتحادیه دانشجویان کردستان (KSU) و اتحادیه دانشجویان عراق (ISU) به شدت تیره شد. دولت عراق، در هماهنگی با ISU، فعالانه مانع از مشارکت KSU در ششمین کنگره جهانی دانشجویان در بغداد شد. این محرومیت شامل انجمن دانشجویان کرد در اروپا نیز شد که از اعزام هیئت به کنگره منع گردید.
علاوه بر این، مقامات عراقی با بستن مکرر دفاتر مرکزی KSU در شهرهای مختلف عراق، وضعیت را بدتر کردند. این اقدامات بر افزایش تنش‌ها و چالش‌های پیش روی KSU در تلاش‌هایش برای فعالیت و نمایندگی دانشجویان کرد در میان آشفتگی سیاسی گسترده‌تر آن زمان تأکید داشت7.
برگزاری سومین کنگرهپس از ناامیدی کامل اتحادیه دانشجویان کردستان در ایجاد یک سازمان دانشجویی عمومی که تمام حقوق مورد مطالبه دانشجویان کرد را تضمین کند و با همه احزاب به طور مساوی رفتار نماید و خروج اتحادیه دانشجویان عراق از وعده‌هایی که به اتحادیه دانشجویان کردستان و دانشجویان کرد داده بود، و فروپاشی کامل روابط سیاسی میان حزب دموکرات کردستان (KDP) و دولت عراق. اتحادیه دانشجویان کردستان (KSU) تصمیم گرفت سومین کنگره خود را به منظور سازماندهی مجدد صفوف خود و گشایش برای حمایت از مطالبات مردم کرد در عراق برگزار کند.
پس از تدارکات، کنگره در مارس 1961 در محله الکسره در بغداد، با شعار «نوروز را مشوقی برای اتحاد مبارزات دانشجویی در کردستان عراق قرار دهیم» برگزار شد و کار آن سه روز به طول انجامید8.
نظرات متفاوتی در مورد تاریخ و مکان سومین کنگره اتحادیه دانشجویان کردستان وجود دارد، از جمله: برگزاری کنگره در 1957 در محله الاعظمیه بغداد9. همچنین در مارس 18، 1961 در سلیمانیه10، یا در مارس 19، 1961 در سلیمانیه11.
در مورد تاریخ کنگره، هیچ سند در دسترسی برای اشاره به سال 1957 وجود ندارد و اساسنامه و برنامه اصلاح‌شده خود کنگره 1961 بر روی آن نوشته شده است12. نظرات در مورد محل برگزاری کنگره متفاوت است، و با توجه به تحقیقات انجام شده، بغداد مناسب‌ترین شهر است13.
کنگره سه روز به طول انجامید و در مورد وضعیت سیاسی، فرهنگی و آموزشی در کردستان بحث کرد. در این کنگره تصمیم گرفته شد اساسنامه و برنامه‌ها اصلاح شود و دبیر و دبیرخانه جدیدی برای سازمان به شرح زیر انتخاب شدند:
1- سرور کاکه حه‌مه درویش، دبیر
2- فواد احمد بابان
3- حیدر حمزه خدر
4- حه‌مه چاوشین
5- مامون دباغ
در همان کنگره، کمیته‌ای برای مدیریت امور دانشجویان تشکیل شد. اعضای آن عبارت بودند از:
1- طیب جبار برواری
2- کمال عبدالکریم زیدان
3- محمد پنجوینی
4- مصطفی پیشداری
5- عزیز صالح
6- جمیله صابر قادر، عضو علی‌البدل15.
پس از وقوع انقلاب سپتامبر (ایلول) و پیوستن اعضای اتحادیه دانشجویان به صفوف انقلاب، مامون دباغ و حه‌مه چاوشین، از اعضای دبیرخانه، به انقلاب پیوستند، سرور کاکه حه‌مه، دبیر اتحادیه دانشجویان، در 1962 توسط سازمان امنیت عمومی دولت عراق دستگیر شد. برای پر کردن جای خالی دبیر، حیدر حمزه خدر به عنوان دبیر منصوب شد و تا کنگره چهارم در آن مقام باقی ماند16.
منبع:1. آرشیو دانشنامه KDP.