آغاز تأسیس نیروی بالک به سال 1962 بازمیگردد که در قالب یک گردان سازماندهی شده بود، در سال 1963، سازمان‌های حزب دموکرات کردستان (PDK) در دو بخش اصلی سیاسی و نظامی سازماندهی شدند؛ بخش سیاسی، سازمان حزب بود، اما اغلب در میدان‌های نبرد دفاعی و کمپین‌های نظامی شرکت می‌کردند؛ سپس، بخش پیشمرگ گسترش یافت و در قالب نیرو، گردان و گروهان سازماندهی شد. در سال 1965، گردان بالک به‌طور قابل‌توجهی پیشرفت کرد و به یک نیروی سازماندهیشده بزرگ تبدیل شد که از چهار گردان تشکیل شده بود؛ وظیفه آن دفاع و عملیات نظامی در مکان‌های استراتژیک منطقه بالکایتی، رواندز و آن نواحی بود. سپس به دلیل افزایش نیروهای پیشمرگ و گسترش مرزها در سال 1975، بیشتر توسعه یافت و 3 نیروی دیگر نیز تشکیل شد.
نیروی بالک همچنین یکی از آن نیروهایی بود که منطقه جغرافیایی وسیعی را در بالکایتی، برادوست، رواندز، دره روست، بالکیان، خانقا و آکو تحت کنترل داشت. در ابتدا فرماندهی نیروی پیشمرگ تحت مسئولیت ملا طه، مینا آقا و قادر آقا بود؛ سپس مقدم عزیز آقره‌ای، عقیذ کافی نبوی، عبدالله اسماعیل و ملا ماتر سرپرستی نیرو را بر عهده داشتند.
در سال 1964، رهبری انقلاب یک گردان از نیروهای پیشمرگ را در گلاله به سرپرستی عبدالله آقای پیشدری و غزالی میرخان بارزانی تشکیل داد که بعدها صدیق افندی جانشین او شد، فرانسو حریری مسئول اداری و اطلاعاتی بود، فارس شکری راهبر سیاسی پیشمرگ بود، داوود عبدالله مدیر دفتر منشی‌گری بود و عارف کاردو مسئول تدارکات گردان بود، محمد امین کریت فرمانده گروهان مرکز گردان بود، عبدالرحمن اسماعیل اقراوی مسئول بخش مهندسی، طه محمد شریف مسئول بی‌سیم گردان و محمد کوله‌کی نیز مسئول محافظان مرکز بود.
گردان از 8 گروهان تشکیل شده بود و فرماندهان گروهان عبارت بودند از:
1- حاجی بروخی
2- حسن خال حمزه
3- عارف یاسین
4- هادی هسکو
5- مصطفی صالح نیرویی
6- ملا امین بارزانی
7- عزت سلیمان بیگ
8. رئیس کمال یک فرد عرب بود که فرمانده گروهان کمونیست‌ها بود.
نیروی پیشمرگ بالک از گردان به نیرو
در ژوئیه سال 1965، رهبر انقلاب مصطفی بارزانی تصمیم گرفت گردان 5 بالک را گسترش داده و در قالب یک نیرو از نو سازماندهی کند که شامل چهار گردان بود و بعدها بیشتر هم شد؛ تمامی نیروها در سراسر کردستان باید مستقیماً تحت کنترل بارزانی قرار می‌گرفتند. عبدالله آقا پیشدری فرمانده آن نیرو بود و صدیق افندی و عبدالرزاق بتوشی جانشینان او بودند؛ فرانسو حریری مسئول حفاظت نیرو بود، حسن ناس مسئول مدیریت بود، حاکم صدیق خوشناو مسئول مالی و طه محمد شریف آقره‌ای، نوری حیدر، مولود ابراهیم و عبدالله ملام زاده هرکدام مدتی مسئول دستگاه اطلاعاتی نیرو بودند، داوود عبدالله مسئول منشی‌گری آن نیرو بود و حمدمین کریت و حمید احمد قلاسنجی هرکدام مدتی نیز فرماندهان گروهان مرکز آن نیرو بودند.
گردان‌های نیروی بالک در سال‌های (1965-1970)
-
گردان یکم
حاجی بروخی فرمانده گردان بود و ناجی بیگ و عارف یاسین هرکدام مدتی جانشین او بودند، حمید سعید مسئول مالی و منشی‌گری گردان بود و افراد زیر فرماندهان گروهان‌های آن بودند:
1- ذکری یحیی
2- موسی شمد
3- جادر محمد میزوری
4- عبدالرحمن درویش آقره‌ای
5- یاسین بروخی
6- شوان دری
7- جوهر بێرسیاری
8- علی شیکاک
گروهبان‌ها نیز عبارت بودند از عزیز خان، دیسکو حاجی بروخی، حسین سوری، سعید ابراهیم، شیخ هومر، مامند آقا دیلزه، صباح میرکه خیلانی، عبدالرحمن درویش آقره‌ای و کمال شوقل.
-
گردان دوم
مصطفی نیرویی فرمانده گردان بود، محسن حاجی نیرویی جانشین او بود، حسین فتاح مسئول مدیریت گردان بود و افراد زیر فرماندهان گروهان‌های آن بودند:
1- حمید افندی
2- میرخان حمدمین میرخان
3- چاوشین خانو
4- هادی هسکو
5- عثمان صالح نیرویی
-
گردان سوم
ملا امین بارزانی فرمانده گردان بود و عمر سید نبی جانشین او بود، حاجی محمد مسئول مدیریت بود و این‌ها نیز فرماندهان گروهان‌های آن بودند:
1- سید سلیم سید نبی
2- حمزه‌زیاد فقیانی
3- عثمان هوجرانی
4- میرکه خیلانی
5- زبیر علی
6- سلیمان عبدالله
7- شاکر بیگ گردی
4. گردان چهارم
عزت سلیمان بیگ فرمانده گردان و محمد امین فقی حسن جانشین او بود و این‌ها نیز فرماندهان گروهان‌های آن بودند:
1- سید مصطفی
2- مجید بیگ
3- سید عبدالله
4- مام الیاس رواندزی
5. رئیس کمال فرمانده گروهان کمونیست‌ها بود
نیروی بالک در مرحله دوم (1970-1975)
پس از پیمان 11 مارس 1970، طبق تصمیم دولت در میان نیروهای بالک، گردان حفاظت مرز تشکیل شد که از 500 پیشمرگ تشکیل شده بود، عبدالله آقا پیشدری فرمانده گردان، حاجی بروخی جانشین او، حمید افندی دستیار او، داوود عبدالله جانشین دستیار او بود، ملا عمر ملا عثمان نیز امام گردان بود، فرماندهان گروهان‌ها عبارت بودند از:
1- مصطفی صالح نیرویی
2- عزت سلیمان بیگ
3- ملا امین بارزانی
4- عارف یاسین دوسکی
5- حمدامین میرخان میرگاسوری
این‌ها نیز فرماندهان سوری بودند که از 18 سوری تشکیل شده بودند:
اسد علی با نام مستعار فتحی، حسن خضر رشو، سید سلیم نبی، عثمان صالح نیرویی، محسن حاجی صالح، چاوشین خانو، وسمان عبدالله هوکرانی، زبیر علی، بی‌جان جندی، سید عبدالله نبی، الیکو نبی، عزیز خان محمد، حالی محمد دوله مری، جادر محمد میزوری، موسی شمد، شیوان دری، چاوشین عبید محمد و رمضان محمد فقی.
در این گردان نیز 9 مفوض و 6 رئیس عرفای سوری و 29 عریف و 74 جگر عریف و 124 نگهبانان یک خط وجود داشتند. کسانی که در این گردان جای نگرفتند، هر کسی که قبلاً کارمند دولت بود به سر کار قبلی خود بازگشت، دیگران از نو در مرکز نیرو و گردان‌ها ثبت‌نام شدند، هر ماه به آنها کمک می‌شد و زمانی که نیاز بود جمع می‌شدند، ناصر حسن به عنوان فرمانده نیرو بر آنها نظارت می‌کرد.
نیروی بالک در مرحله سوم در سال‌های (1974-1975) در
پس از آغاز جنگ در سال 1974، گردان نگهبانان مرزی منحل شد و نیروی بالک با سطحی بزرگ‌تر از نو بازسازی شد، عبدالله آقا پش دری به عنوان فرمانده آن نیرو منصوب شد، هر یک از این افراد برای مدتی به عنوان جانشین نیرو تعیین شدند: ملازم یونس رو جبایانی، نقیب عادل اکر یی، نقیب وریا معروف و نقیب آزاد میران. مرکز نیرو از چندین بخش اصلی مانند مدیریت، مالی، توپخانه، مهندسی، ضد هوایی، اطلاعات، حفاظت، دفاع ملی، دفاع غیرنظامی، بهداشت، دادگاه، مرجع و انبارها تشکیل شده بود.
-
بخش مدیریت
حسن ناصر مسئول و حمید احمد نیز سرگرد مرکز بود.
-
بخش مالی
حکیم صدیق خوشناو مسئول و ادریس هادی نیز دستیار او بود.
-
بخش توپخانه
بخشی فعال برای پشتیبانی پیشمرگه بود. انواع توپ‌های 60 میلی‌متری، 81 میلی‌متری، 82 میلی‌متری، 120 میلی‌متری، 25 توپ‌های سنگین و 122 میلی‌متری و توپ‌های میدانی 155 میلی‌متری بودند. اگرچه آن توپ‌ها قدیمی بودند و خیلی خوب نبودند و گلوله‌ها نیز کم بودند، اما توپخانه‌های پیشمرگه بسیار ماهر بودند زمانی که در جبهه‌های جنگ استفاده می‌شدند در تضعیف دشمن بسیار تأثیرگذار بودند و زیان بزرگی رساندند، پیشمرگه‌هایی که در داخل توپخانه بودند عبارتند از: حالی دوله مری، عمر عثمان، عریف شیخه، حمدامین رهاشچی، عبدالرحمن بشه یی، دلاور فایق، ملازم خضر علوان، ملازم انور میری، ملازم خضر دباغ، فریاد قادر، اسد علی، عریف جبار، عریف اسد کاروانچی، عریف صدیق قادر، جلال سلیمان آشگی، محمد محمود هرکی، نایب ضابط جمال، مام توفیق درگه لی، مصطفی دوله مری، عمر آقا دوله مری و علی مسته بارزانی. بر اساس توافق بین رهبری انقلاب و ایران، حالی دوله مری، علی مسته بارزانی، مصطفی دوله مری و عمر آقا دوله مری آموزش استفاده از خمپاره‌های 120 میلی‌متری ایرانی را دیدند.
-
بخش مهندسی
بخش مهمی از نیروهای پیشمرگه در دوران انقلاب بود، وظیفه پیشمرگه‌های این بخش کاشتن و خنثی کردن مین‌ها در زمان نیاز بود، همچنین بمب‌ها و ناپالم‌هایی که در زمان بمباران ارتش عراق منفجر نشدند را نیز خنثی می‌کردند و باروت را برای ساخت مین به کار می‌بردند.
پیشمرگه‌های بخش مهندسی ملازم یوسف پطروس، عبدالرحمن اسماعیل اکر یی، رئیس عرفا صالح، طارق ابو لحیا، حاجی ابراهیم کوری و محمد امین رشید کوری بودند.
-
بخش ضد هوایی
این نیز بخش بسیار مهمی از نیروهای پیشمرگه بود برای کاهش تهدید نیروهای هوایی بر مناطق انقلابی، سلاح‌های نیروی ضد هوایی مسلسلهای 12.5 میلی‌متری، 14.5 میلی‌متری و 32 میلی‌متری بودند، چون سلاح‌ها قدیمی بودند، برای هواپیماهای پیشرفته آن زمان خیلی تأثیرگذار نبودند، اما پیشمرگه‌هایی که در استفاده از آن سلاح‌ها متخصص بودند، توانستند چندین هواپیمای ارتش عراق مانند ایلیوشین، میگ 19، باجر و میگ 21 را سرنگون کنند.
-
بخش اطلاعات
این بخش در آغاز تشکیل نیروی بالک تأسیس شد که نقش بسیار مهمی در رساندن پیام‌های رهبری انقلاب به جبهه‌های جنگ و بالعکس داشت، در ابتدا توسط طاها محمد شریف، هشیار و مولود ابراهیم اداره می‌شد، سال (1970-1974) توجه زیادی به آن شد، عبدالله ملازاده مسئول کل شد، ابزار آنها پنج دستگاه بی‌سیم اصلی، چندین دستگاه روسی 104 و 105، و دستگاه رادیو (شنود هواپیما) و 80 آژانس (واکی تاکی) بودند و در جبهه‌های پیشروی سنگرهای دفاعی پیشمرگه تقسیم شده بودند.
تمام پیشمرگه‌های نیروی اطلاعات در زمان نیاز در جبهه‌های جنگ حاضر بودند و فرمان‌های رهبری را مستقیماً به جبهه‌های جنگ می‌رساندند، همچنین اخبار فعالیت‌های جبهه‌های پیشمرگه را به رهبری و رادیو صدای کردستان می‌رساندند، توسط رادیو نیز خبر در سراسر کردستان منتشر می‌شد، علاوه بر گزارش اخبار، بی‌سیم‌های آن نیرو از طریق دستگاه (شنود) بر حرکت توپخانه، تانک، هواپیما و نیروهای پیاده ارتش عراق نظارت می‌کردند، آنها می‌دانستند که ارتش می‌خواهد در کجا حمله کند یا بمباران کند، آنها فوراً مسئولین خود را آگاه می‌کردند و رهبری برنامه‌های لازم برای مقابله و حفاظت یا عقب‌نشینی از آن مناطق می‌ساخت، هر زمان بی‌سیم‌ها قوی بودند، ضربه بزرگی به ارتش عراق می‌زدند.
-
حفاظت
این بخش توسط عبدالرحمن ابو عوف اداره می‌شد و عبدالرحمن گردی دستیار او بود، ملازم هژار کرکوکی مدتی مسئول حفاظت دره آکویان بود، سپس عثمان خوشناو به جای او گماشته شد، این‌ها برای جمع‌آوری اطلاعات درباره نیروهای دولتی گماشته شده بودند.
-
دفاع ملی
این نیرو در سال 1969 به دو دلیل تشکیل شد، یکی از آنها آگاهی از پشت جبهه جنگ بود که دولت با هلیکوپتر نیروهای خود را به زمین ندهد و ارتفاعات پشت سنگرهای پیشمرگه را بگیرد، دومین دلیل هم این است که در زمان نیاز به جبهه‌های جنگ کمک کنند، با این هدف افرادی از روستاییان مرز بالک تحت عنوان نیروی دفاع ملی با نام نیروی (کاروخ) ثبت‌نام شدند و سلاح بین آنها توزیع شد، مدتی شیخ محمد هر سین فرمانده آن نیرو بود و حسن ناصر نیز جانشین او بود، پس از او، عبدالله آقا سرپرستی آن را کرد و حسن ناصر نیز به او کمک می‌کرد.
-
دفاع غیرنظامی
سربازان ارتش عراق که در جبهه جنگ کشته شدند و جنازه‌هایشان در میدان جنگ ماند، دفاع غیرنظامی طبق قوانین اسلامی آنها را برمی‌گرداند و دفن می‌کرد، همچنین در زمان حملات هوایی کمک و راهنمایی ساکنین منطقه را می‌کردند و جنازه‌های شهدا را به خاک می‌سپردند، جوهر حیرانی سرپرستی کار را می‌کرد و ملا ابراهیم رزانی نیز دستیار او بود.
-
بهداشت
این نهاد خدمات بسیاری را به پیشمرگه ارائه کرد، نیروی بالک بیمارستانی اختصاصی داشت که توسط پانسمان‌کنندگان «احمد» و «مخ دید فتاح» اداره می‌شد، در سال 1974 بیمارستان توسعه یافت و دکتر خسرو جمیل دیزه‌ای و دکتر کردو هر کدام برای مدتی سرپرستی آن را بر عهده داشتند و پانسمان‌کنندگان نیز به آنها کمک می‌کردند.
-
دادگاه
دادگاه یکی از نهادهای انقلاب بود، در نیروی بالک یک نهاد قضایی به ریاست حاکم حسن پیشدری وجود داشت، در سال 1974 حاکم سعید یعقوبی، حکیم توفیق و حکیم حسین خوشناو دستیاران او بودند، ماموستا ملا قادر سکتانی حاکم گلاله و ملا وایس حاکم «دول رست» با کمک متخصصان عرف و عادات کردها، از طریق شریعت با حاکمان همکاری می‌کردند، مشکلات را حل و فصل نمودند و در خصوص مسائل آموزشی، زمین و خانواده تصمیمات مقتضی اتخاذ کردند تا میان طرفین متخاصم آشتی برقرار شود.
-
انبارها و مخازن مهمات (اومبار)
نقیب وریا معروف مسئول این بخش بود و ملازم جمال، ملازم فواد و باقی معروف برای تامین نیازهای نظامی به او کمک می‌کردند.
گردان‌های نیروی بالک در سال‌های (1974-1975)
-
گردان یکم
ساختار گردان به این صورت بود: حاجی بروخی فرمانده گردان بود و حمید سعید گورگو نیز مسئول بخش اداری بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
موسی شمد، ذکری یحیی، علی شیکاک، چادر محمد میزوری، صباح میرکه خیلانی، مامند مصطفی دلزه‌ای، یاسین بروخی، جوهر برسیاری و سعید ابراهیم کله‌توکی.
-
گردان دوم
فرمانده گردان مصطفی نیرویی و عثمان صالح نیرویی نیز معاون او بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
عبدالواحد نیرویی، چاوشین خانو، حسین فتاح نیرویی، محسن حاجی نیرویی و عبدالله ملا خدر.
3. گردان سوم
ملا امین بارزانی فرمانده گردان و حاجی محمد نیز معاون او بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
وسمان هوجرانی، سید سلیم، حمه‌زیاد فقیانی، صالح اکویی، زبیر علی و سلیمان عبدالله چاربوتی.
4. گردان چهارم
فرمانده گردان عزت سلیمان بیگ بود و محمد امین فقیه حسن معاون او بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
سید مصطفی، مجید بیگ و محمد معروف.
5. گردان پنجم
عریف یاسین فرمانده گردان و رمضان محمد دوسکی معاون او بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
شوان دیری، عزیز خان مهاجر و حمید بیر دوسکی.
6. گردان ششم
سید آسی، بێجان جندی و حمید افندی هر کدام مدتی فرمانده گردان بودند و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
حسین همدول بالکی، وستا اسماعیل، علی سور، اسماعیل حاجی قادر و فرزنده افندی.
7. گردان هفتم
فرمانده گردان الیکو نبی و سید عبدالله نبی نیز معاون او بود و گروهان‌های آن عبارت بودند از:
ملا شیخ محمد، هادی سلیمان نبی و عریف ابراهیم عبدالله.
بالکایتی در سال 1975
در 1975 نیروهای بالک گسترش بیشتری یافتند، مرز آن به جبهه‌ای تبدیل شد که ادریس بارزانی رهبری آن را بر عهده داشت، عبدالله آقا پیشدری، فرمانده آن نیرو در آن زمان همراه با فرانسو حریری عضو دفتر کل نظامی بود که هر دو در اداره جبهه کمک‌کار بودند، نیروی بالک به چندین نیرو تقسیم شده بود که مرزهای جغرافیایی به این صورت تعیین شده بودند:
-
نیروی بالک
مرزهای وظایف آن در محدوده دره بیشه، کوه حسن بیگ، آسیای خدر آقا، سر برده، رودخانه موساکا تا جاده اصلی جندیان-گلاله بود، علی خلیل فرمانده آن نیرو بود و ملازم یونس روبه‌یانی معاون او بود، در آن چهار گردان وجود داشت:
1. گردان 1 - حاجی بروخی
2. گردان 2- مصطفی نیرویی
3. گردان 5 - عریف یاسین
4. گردان 6 - حمید افندی
2- نیروی هندرین
مرز این نیرو از جاده اصلی جندیان-گلاله تا دره آکویان و کورک بود، در ابتدا سلیمان حاجی بدری به عنوان فرمانده آن نیرو تعیین شد، سپس عزت سلیمان بیگ فرمانده آن نیرو شد، گردان‌های آن عبارت بودند از:
1. گردان 3. آکویان
2. گردان 4. هندرین-گردان 7. الیکو
3- نیروی سرچیا
فرمانده آن نیرو میرخان همد‌امین میرخان بود، صالح محمد کشار معاون او بود و احمد صالح بکر مسئول بخش اداری بود، نیرو از چهار گردان تشکیل شده بود:
1. گردان یکم به فرماندهی احمد حسن سلیمان بود.
2. گردان دوم نیز تحت فرماندهی مهدی حسن دوسکی بود.
3. گردان سوم شاباز احمد شاباز فرمانده آن بود.
4. گردان چهارم نیز به فرماندهی ابراهیم کورمارکی بود.
4- نیروی زوزیک
نیروی زوزیک از سربازان کرد تشکیل شده بود که در سال‌های 1973-1974 از ارتش عراق خارج شده و به ارتش انقلابی کردستان پیوسته بودند. نیرو از سه گردان تشکیل شده بود:
1. گردان یکم به فرماندهی نقیب حسن بارزانی بود.
2. گردان دوم نیز تحت فرماندهی ملازم یونس روبه‌یان بود.
3. گردان سوم به فرماندهی نقیب عادل آکره‌ای بود.
منابع:-
اسماعیل گوندجور: انقلاب سپتامبر در بالکایتی، انتشارات روژهلات، چاپ 1، 2018.
-
غازی عادل گردی: پیشمرگه‌ای در خدمت راه بارزانی حاجی بروخی، جلد 1، چاپ دوم، ترکیه، 2021.
-
عبدالله رحمان ملازاده، سبک ساختار نظامی انقلاب بزرگ سپتامبر، چاپ دوم، دهوک، 2012.
-
هاوکار کریم حمه شریف: انقلاب سپتامبر 1961-1970، چاپ 1، چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین، هولیر، 2012.
-
سنگر ابراهیم خوشناو: رویدادهای نظامیِ انقلاب سپتامبر 1970-1975، چاپ 1، هولیر، 2022.
-
عمر عثمان: زندگی یک کُرد، چاپخانه مکریانی، چاپ 2، جلد 1 و 2، 2008.
-
ملازم خدر عبدالله دباغ: خاطرات من و توپخانه‌های انقلاب بزرگ سپتامبر، چاپ سوم، چاپخانه روشنبیری، هولیر، 2020.