دۆخی ئاشتی لە باشووری کوردستان، وەک ئەوەی لە ١١ی ئازاری ١٩٧٠ لەسەری ڕێککەوتبوون، زۆری نەخایاند. لە ساڵی ١٩٧٤ شەڕ لە نێوان هەردوو لادا جارێکی دیکە سەریهەڵدایەوە. ئەم دۆخە بێگومان کاریگەرییەکی گەورەی لەسەر کاری گروپ و ڕێکخراوە جەماوەرییەکانی پارتی دیموكراتی كوردستان (پارتی)، بەتایبەتی یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەبوو، چونکە ڕێکخراو و چالاکییەکانی زۆربەی ناوچەکانی عێراقیان دەگرتەوە.
دوای حەوتەمین کۆنگرەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، بەهۆی دۆخی نەخوازراوەوە، وەک ئەوەی بڕیار بوو کۆنگرەی ساڵانە ئەنجام بدرێت، ئامانجەکە نەهاتە دی. ئەم دۆخە دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیر لە ٦ی ئازاری ١٩٧٥ و هەرەسی شۆڕشی ئەیلوولی نیشتمانی ئاڵۆزتر بوو، چونکە ڕێکخراوە ناوخۆییەکانی پارتی لە باشووری کوردستان بەتەواوی تێکچوون و ژمارەیەکی زۆری کوردی عێراق بەرەو وڵاتانی دراوسێ، بەتایبەتی ئێران هەڵاتن.
سەرەڕای ڕێککەوتننامەی جەزائیر و هەرەسی شۆڕش، هەوڵەکان بۆ زیندووکردنەوەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان نەوەستان. لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٧٥، یەکەم ڕێکخراوی نهێنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لەلایەن سەرکردە مەلا حسێن عەبدول لە زاخۆ دووبارە دامەزرایەوە. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە توانی چالاکییەکانی پەرەپێبدات و ببێتە سەکۆیەک بۆ گەیاندنی دەنگی شۆڕش بە خەڵکی باشووری کوردستان. ئەم ڕێکخراوە نهێنییە دوای ئاشکرابوون و لەسێدارەدانی سەرکردە مەلا ئیسماعیل لە ٢٣ی نیسانی ١٩٧٦ کۆتایی هات.
چالاکییەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان (ی.ق.ک) زۆر سنووردار بوون بەهۆی ئەو چاودێرییە توندەی کە بەسەر پەنابەران لە ئێران سەپێنرابوو تا ڕووخانی پاشایەتی لە ١٩٧٩ و هاتنی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە شوێنی. ئەم گۆڕانکارییە لە فەرمانڕەوایی ئێراندا ئازادییەکی کاری بە پەنابەران بەخشی. ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابیان چالاکییەکانیان دەستپێکردەوە، لە ١٧ی ئایاری ١٩٧٩، بە ناوی یەکێتی قوتابیانی کوردستان (ی.ق.ک) کۆبوونەوەیەکیان لە کەرەج، ئێران ئەنجامدا. لە کۆبوونەوەکەدا، سکرتاریەتێکی نوێ بۆ ڕێکخراوی ئێرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان (ی.ق.ک) پێکهێنرا. پێکهاتبوو لە: بورهان دزەیی، هێلمەت عەلی عەبدوڵڵا، سەیفەدین ڕەشید سندی، تەها عەبدولڕەحمان بەرواری و حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش.
دوای ئەم کۆبوونەوە فراوانە، لە ساڵی ١٩٧٩، ڕێکخراوی ئێرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان گۆڤارەکانی "دەنگی قوتابیان" بە کوردی و "سەدای دانش ئاموز" بە فارسی بڵاوکردەوە.
ئەم کۆبوونەوەیە ڕێگەی بۆ کۆنفڕانسی ساڵی ١٩٨١ی یەکێتی قوتابیانی کوردستان خۆشکرد. کۆنفڕانسەکە لە کەرەج بە ئامادەبوونی ٦٧ ئەندام بەڕێوەچوو و لقی پەنابەرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان دامەزرا. بڵاوکردنەوەی (دەنگی قوتابیان)ی ئۆرگانی ڕێکخراوی ئێرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان وەک ئۆرگانی لقی چوارەمی پەنابەران (ئاوارە) دیاریکرا. بەرپرس و کارگێڕانی لقەکە بە دەنگدان هەڵبژێردران، لەوانە:
١- حاجی عەبدولڕەحمان دەروێش - سەرلق
٢- تەها عەبدولڕەحمان بەرواری - کارگێڕی لق
٣- زەنوون یونس ڕۆژبەیانی - کارگێڕی لق
٤- حاجی ڕەمەزان ئاکرەیی - کارگێڕی لق.
دوای دامەزراندنی لقی پەنابەرانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان، ڕێکخراوەکانی فراوان بوون و زۆر چالاک بوون. لقەکە دووەمین کۆنفڕانسی خۆی لە ١٩٨٢ و سێیەمین کۆنفڕانسی لە ١٩٨٣ ئەنجامدا.
دوای ئەم کۆنفڕانسە، تا ساڵی ١٩٨٦، دۆخی ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان زۆر نەگۆڕا.
هەرچەندە ڕێکخراوەکانی لقی پەنابەرانی یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان و تەنانەت لقەکانی هەولێر، سلێمانی و کەرکووکیش دوای ١٩٨٣ بە چالاکی کاریان دەکرد و ڕۆڵێکی کاریگەریان لەگەڵ ڕێکخراوەکانی یەکێتی قوتابیانی کوردستان هەبوو. بەهۆی ئەمە و بەهۆی نزیکی خەباتیان لە یەکتر لە ساڵی ١٩٨٦، سەرکردایەتی پارتی و سکرتاریەتی هەردوو ڕێکخراوەکە بڕیاریاندا یەکبگرن و کۆنفڕانسێکی هاوبەش ئەنجام بدەن.
کارەکانی کۆنفڕانس:
لە ٢٨ تا ٣٠ی ئابی ١٩٨٦، لە گوندی خنێره، پارێزگای هەولێر، بە دروشمی (بەرەو یەکێتی بۆ ڕووخاندنی ڕژێم و کۆتاییهێنان بە شەڕ بۆ ئەوەی بتوانین بە ئاشتی و دیموکراسی بخوێنین)، کۆنفڕانسی هاوبەشی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان بە ئامادەبوونی ٧٧ نوێنەر دەستیپێکرد. ئامانجی ئەم کۆنفڕانسە یەکخستنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان بوو لە ڕێکخراوێکدا
لە سەرەتادا، وتاری لیژنەی باڵای کۆنفڕانس خوێندرایەوە، پاشان پەیامی سەرۆک مەسعود بارزانی، وتاری مكتب سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان، نامەی ڕزگارکەرانی نەتەوەکانی کوردستان (کۆک) و سکرتاریەتی ڕزگاری خوێندرایەوە.
لەو کۆنفڕانسەدا، لیژنەیەکی ١٥ ئەندامی بۆ کۆمیتەی جێبەجێکاری یەکێتی قوتابیان و لاوانی دیموکراتی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردرا:
١- کریستۆف یەڵدا تۆرخان، ناسراو بە ڕێبوار یەڵدا، سکرتێر.
٢- کوردستان پیرداود قادر
٣- حاجی عەبدولڕەحمان
٤- ئیبراهیم مستەفا
٥- عەبدوڵڵا خالۆ عەلی
٦- ئیسماعیل ئیبراهیم فەتاح، ناسراو بە سامکۆ ئامێدی
٧- فریاد شافی محەمەد، ناسراو بە فریاد بارزانی
٨- تەیار سەلیم
٩- ئەحمەد مەلا قاسم
١٠- عادل عەلی
١١- ئازاد فایەق غەفوور، دژوار فایەق
١٢- نەوزاد محەمەد نەجیب
١٣- ڕەفعەت سەعید محەمەد ئەمین
١٤- ئیحسان عەبدوڵڵا قاسم ناسراو بە ئیحسان ئامێدی
١٥- ڕزگار کەمەکی، ناسراو بە ڕزگار کوردستانی.
ئەندامانی یەدەگی کۆمیتەی جێبەجێکار
١- ئەحمەد دزگەیی
٢- نەبی ئەحمەد
٣- حەسەن محەمەد حەسەن، هەروەها ناسراو بە حەسەن شەبیبە.
لە یەکەم کۆبوونەوەی کۆمیتەی جێبەجێکاردا کە لە ٢٠ی ئەیلوولی ١٩٨٦ لە بارەگای مكتب سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان (پارتی) بە ئامادەبوونی هاوسەنگەران ئیدریس بارزانی و فازڵ میرانی، ئەندامانی مكتب سیاسی و سکرتاریەتی یەکێتی قوتابیان و لاوانی دیموکراتی کوردستان بەم شێوەیە هەڵبژێردران:
١- ڕێبوار یەڵدا - سکرتێر.
٢- حاجی عەبدولڕەحمان - ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
٣- ئیبراهیم مستەفا محەمەد - ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
٤- فەریاد بارزانی - ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
٥- عەبدوڵڵا خالۆ - ئەندامی مەکتەبی سکرتاریەت.
بەرپرسی لقەکان بەم شێوەیەی خوارەوە لەنێو ئەندامانی کۆمیتەی جێبەجێکاردا دیاریکران:
١- عادل عەلی - بەرپرسی لقی هەولێر.
٢- دژوار فایەق - بەرپرسی لقی کەرکووک.
٣- نەوزاد محەمەد نەجیب - بەرپرسی لقی سلێمانی.
٤- ڕەفعەت سەعید محەمەد ئەمین - بەرپرسی لقی ئاوارە.
٥- سامکۆ ئامێدی - بەرپرسی لقی دهۆک-نەینەوا
کۆنگرە چەند بڕیارێکی دەرکرد لەوانە:
دەرکردنی گۆڤاری (پێشکەوتن)، یەکەم ژمارەی گۆڤارەکە لە کانوونی یەکەمی ١٩٨٧ بە ١٦ لاپەڕە دەرچوو. دوایین ژمارەی قۆناغی خەباتی شاخ، ژمارە ٢٢، لە تشرینی دووەمی ١٩٩٠ دەرچوو ١٣. خۆشکردنی زەمینە بۆ یەکگرتنی یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان. بڵاوکردنەوەی وتار و چالاکییەکان لە ڕادیۆی دەنگی کوردستان. پشتیوانی لە شۆڕشی گوڵان و بەرەی جود و دژایەتیکردنی سیاسەتی تەعریب لە باشووری کوردستان١٤.
یەکێک لە گرنگترین چالاکییە سیاسییەکانی ئەم قۆناغە دەرکردنی بەیاننامەی پشتیوانی لەلایەن یەکێتی نێودەوڵەتی قوتابیان (I.U.S) بۆ دۆزی کورد و یەکێتی قوتابیانی کوردستان و یەکێتی لاوانی دیموکراتی کوردستان لە کۆنگرەی هاڤانا لە ساڵی ١٩٨٧ بوو. یەکێتییەکە لە ١٢٧ وڵات و ناوچە چالاک بوو. لە تەممووزی ١٩٨٩، ئەوان بەشدارییان لە ڕاگەیاندنی پیۆنگیانگ کرد کە لەلایەن یەکێتی جیهانی قوتابیان و لاوانەوە ڕێکخرابوو١٥.
لە بواری پەروەردەدا، بۆ یەکەمجار لە مێژووی کورددا، ئەوان بەرپرسیار بوون لە دامەزراندنی قوتابخانە و دابینکردنی مامۆستا و کەلوپەلی خوێندن لە ناوچە ئازادکراوەکانی کوردستان١٦.
سەرچاوە:
١. ئەرشیفی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.