هەنگاوی یەکەمی لەناوبردنی ئەو بە گرتن و دوورخستنەوەی لە تەمەنی سێ ساڵیدا دەستی پێکرد، ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بەهۆی شۆڕشی شێخ عەبدولسەلام بارزانی، ئەو و خێزانەکەیان خستە زیندانی مووسڵ و دواتر بڕیاری دەرکردنیان بۆ سلێمانی دا. دوای ئەمە بارزانی گەیشتە تەمەنی ئەوەی چەک هەڵبگرێت و لە شەڕدا خۆی بە خۆی سپارد و هەنگاو بە هەنگاو ناوی لەسەر زاری هەر کوردێک کەوت.
یەکەم: هەوڵی کوشتنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی 1936دا
دوای سەرکوتکردنی شۆڕشی بارزانی یەکەم و ڕادەستکردنی شێخ ئەحمەد بارزانی و مەلا مستەفا بارزانی لە لایەن تورکەکانەوە بۆ دەوڵەتی پاشایەتیی عێراق، ئەو و خێزانەکانیان لە مووسڵ گیران، هەروەها دوای ئەوەی خۆشەوی ئاودییش شۆڕشی خۆشەوی دەست پێ دەکات، حکوومەتی پاشایەتی، بە تایبەتی حیسامەدین جومعە، کە ئەو کات هەم بەڕێوەبەری پۆلیس بوو، هەم کاروباری والی پێشوو عومەر نەزمییشی بەڕێوە دەبرد، ئەوان باوەڕیان وابوو کە مەلا مستەفا بوو ئەوەی کە بزووتنەوەی خۆشەوی هان دەدا و ئەوان ئیلهامیان لێ وەردەگرت، لەبەر ئەوە لە ساڵی 1936دا هەوڵی دا مەلا مستەفا بارزانی ژەهراوی بکات و ژەهریان خستە قاوەکەی، دوای ئەمە مەلا مستەفا دوو هەفتە بێهۆش مایەوە و بە شێوەیەکی موعجیزەیی لە مردن ڕزگاری بوو.
لە هەوڵدان بۆ ڕزگارکردنی مەلا مستەفا، ئەم ناوانە دەهێنرێن: شێخ عەجیل یاوەر و بنەماڵەی کەشمولە و ئەباوین، هەروەها دەنگۆ هەیە کە پزیشکێکی فەرەنسی کە لە سووریا دەمێنێتەوە، لە چارەسەرکردنی مەلا مستەفا ڕۆڵی بینیوە.
دووەم: هەوڵی کوشتنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی 1961دا
دوای دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلوول ی 11ی ئەیلوولی 1961 و سەرکەوتنی پێشمه‌رگه لە چەند شەڕێکدا، دەرکەوت کە حکوومەتی عێراق هەوڵ دەدا کە لەگەڵ سەرکردایەتیی سیاسیی کورد، بە تایبەتی جەنەراڵ مستەفا بارزانی، نزیک ببێتەوە و دانوستان بکات، بەڵام ئەوان چەند جارێک بە دزییەوە هەوڵیان دا مەلا مستەفا بکوژن و چەندین جاریش مردن و کوشتنی ئەویان ڕاگەیاند.
عەبدولکەریم قاسم کە بە تەواوی لە خۆی دەرچووبوو و هەوڵی دەدا کە دەسەڵاتداریی دیکتاتۆریی خۆی لە عێراق زیاتر بەهێز بکات و ویستی مەلا مستەفا بارزانی دەست لە مافە ڕەواکانی گەلی کوردستان هەڵبگرێت و بڕوات بۆ ئەوەی بۆ خۆی لە بارزان دابنیشێت، بەم مەبەستە نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد بارزانی نارد و لێی داوا کرد کە سەرۆک مستەفا بارزانی هان بدات و لەگەڵیان دابنیشێت، شێخ ئەحمەد ڕەتی نەکردەوە و دوو نوێنەری خۆی ناردە لای مەلا مستەفا بۆ ئەوەی ڕازی ببن بە نوێنەری عەبدولکەریم قاسم، لیوا حەسەن عەبوودی، کە بەرپرسی لیوای پێنجەم بوو، کۆببنەوە. مەسعود بارزانی لە بەشی یەکەمی بەرگی سێیەمی کتێبەکەی بە ناوی (بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد)دا وا دەڵێت:
لە 17ی کانوونی یەکەمدا حکوومەت شوێنێکی نزیک بە سەرسەنگی بۆ هەردوو دانوستانکار دیاری کردبوو، بەڵام بارزانی نەچوو بۆ ئەوێ و لە شوێنێک لە نزیک گوندی بامەڕنێ مایەوە، پاشان قاصیدیان نارد بۆ ئەو شوێنەی کە بۆ دیدارەکە دیاری کرابوو، بۆ ئەوەی چاوەڕێی هاتنی حەسەن عەبوود بکەن و بیبەن بۆ ئەو شوێنەی کە بارزانی بۆ دیدارەکە هەڵیبژاردبوو. ڕوانگەکەی ئەو ڕاست دەرچوو و قاسم دەیویست ئەو و نوێنەرەکەی حەسەن عەبوودی بە یەکەوە لە شوێنی دیداری ئەوان بکوژێت. هەر کە حەسەن عەبوود لە شوێنی خۆی دەرچوو و لەگەڵ نوێنەرانی بارزانی چوو بۆ لای بارزانی، چوار فڕۆکە هاتن و بە شێوەیەکی زۆر قورس و ڕاستەوخۆ ئەو شوێنەیان بۆردومان کرد. حەسەن عەبوود لە دوورەوە بوو بە شایەتحاڵی بۆردومانە قورسەکە و زۆر شەرمەزار بوو و ئەو هەڵوێستە لە لای ئەو زۆر قورس بوو.
وەک ئەوەی ئەم چیرۆکە دەریدەخات، ئەزموون و پێشبینیی نەمر بارزانی پیلانی دوژمنانی پووچەڵ کردەوە و نەیهێشت خواستەکانیان بەدی بێت و هەوڵە تیرۆریستییەکەیان تێک چوو. بارزانی بە حەسەن عەبوودی گوت: “من لە قاسم شتێکم ناوێت پێم بدات. با مافەکانی گەلی کورد بدات و من لە عێراق دەردەچم.”
سێیەم: هەوڵی کوشتنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی 1971دا
سەرەڕای ئەوەی شۆڕشی ئەیلوول هەندێک ئامانجی خۆی بە دەست هێنابوو، هەروەها جاری یەکەم بوو ئۆتۆنۆمیی کوردستان بە فەرمی قبووڵ کرابوو، بەڵام دوژمنانی کوردستان و سەرۆک مستەفا بارزانی دەستیان لە هەوڵەکانیان هەڵنەگرت و بە پیلانەکانی کوشتنی ئەو بەردەوام بوون.
لە 15ی ئەیلوولی 1971دا، دوو زانای ئایینی کە یەکێکیان عەبدولجەبار ئەعزەمی مەلا سوننە و عەبدولحوسێن دەخیلی مەلا شیعە بوو، سەردانی مستەفا بارزانی یان کرد و ئەویش بە گەرمی پێشوازیی لێ کردن. هەردوو زانا ئایینییەکە گوتیان کە بەهۆی دۆخی خراپی نێوان شۆڕش و ڕژێمی عێراق و کاریگەریی ئەم دۆخە لەسەر ڕای گشتی ئەم سەردانەیان کردووە، هەروەها زانیارییان دا کە ئەوان بە نیازن لە نێوان زانایانی ئایینی و لە نێو خەڵکدا بە گشتی کەمپەینێک دەست پێ بکەن، بۆ کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان و بەهێزکردنی ئاشتیی هەبوو، لەبەر ئەوە پێویستییان بە ڕوانگەی سەرۆک مستەفا بارزانی هەبوو.
بارزانی ڕوانگەی خۆی بۆ ئەوان گوت و لە هەوڵەکانیان حەزی کرد و پشتیوانیی لێ کردن. هەتا ئێستا کار ئاساییە، بەڵام شتە نائاساییەکە ئەوەیە کە شۆفێرەکەی کە هەردوو مەلاکەی هێنابوو پیاوێکی دەزگای هەواڵگریی (ئیستخبارات)ی عێراق بوو بۆ دیتنی ڕێوشوێنە ئەمنییەکانی پاراستنی مەلا مستەفا بارزانی، هەروەها بۆ ناسینی جوگرافیای دەڤەرەکە و بنکەی بارزانیی نەمر و بۆ دیتنی ئەوەی کە بارزانی لە کوێ دەژی و لە کوێ پێشوازی لە میوانەکانی دەکات، هاتبوو.
لە 29ی ئەیلوولی 1971دا شاندێک هاتە حاجی ئۆمەران کە لە عەبدولحوسێن دەخیلی، شێخ عەبدولجەبار ئەعزەمی، شێخ عەبدولوەهاب ئەعزەمی، شێخ ئیبراهیم خانیم خوزاعی، شێخ ئەحمەد هێتی، شێخ باقر موزەفەر، شێخ غازی ئەلدلێمی، شێخ نوور یاسین و شێخ عەبدولجەلیل ئەلمووسەوی پێکهاتبوون و بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان شۆڕش و حکوومەتی عێراق هاتبوون. شاندەکە بە دوو ئۆتۆمبێل هاتبوون کە یەکێکیان تۆیۆتا پیکاب و ئەوەی تریان شێفرۆلێی ساڵی 1963 بوو کە سلێمان کۆخی و محەمەد کامیل ئیسماعیل لێیان دەخوڕی و هەردووکیان سەر بە دەزگای هەواڵگریی (ئیستخبارات)ی شاری به‌غدا بوون.
لەسەر خاڵی کۆنتڕۆڵی حاجی ئۆمەران مۆڵەت نەدرا ئۆتۆمبێلەکان تێپەڕن، بەڵام ئەندامی شاندەکە عەبدولجەبار ئەعزەمی هەڕەشەی لە پاسەوانەکان کرد کە ئەگەر ڕێگەیان نەدەنێ، ئەوان سکاڵایان لە لای سەرۆک مستەفا بارزانی دەکەن، لەبەر ئەوە مۆڵەتیان پێ درا تێپەڕن.
کە شاندەکە هاتە لای سەرۆک مستەفا بارزانی، دکتۆر مەحموود و مەسعود بارزانی پێکەوە بوون. بارزانی ئاگادار کرایەوە کە میوانەکانی هاتوون و ناوی میوانەکانی بۆ ڕاگەیەندرا، بارزانی بڕیاری دا کە دوای نوێژی ئێوارە بیانبینێت.
میوانان بۆ مەلا مستەفا قورئانێک و کتێبێکی تری شەریعەتیان هێنابوو، ئەو قبووڵی کرد و سوپاسی کردن. دوای ئەمە چایچیی ناوەندەکە هاتە ژوورەوە و لە شێخ هادی خەزرەجی کە بەرامبەر سەرۆک مستەفا بارزانی دانیشتبوو، دەستی بە دانانی چای کرد. شێخ هادی کە بە دزییەوە تۆمارکەرێکی دەنگی بۆ تۆمارکردنی دەنگی مەلا مستەفا لەگەڵ خۆی هێنابوو، دەرفەتی بۆ ڕەخسا و چایچییەکە ڕێگری لێ کرد و پەنجەی خستە ناو تۆمارکەرەکە، بەڵام لە جیاتی تۆمارکردن، تۆمارکەرەکە تەقییەوە و شێخەکە لەوێ پارچە پارچە بوو و ژوورەکە پڕ بوو لە دووکەڵ.
مەسعود بارزانی کە پێش تەقینەوەکە لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی بوو، دوای ئەوەی دەنگی تەقینەوەکەی بیست ڕاستەوخۆ چوو بۆ شوێنی تەقینەوەکە، ئەو دەڵێت: لە سەرەتادا وام دەزانی ماڵی باوکم تەقێنراوەتەوە، دواتر بۆم دەرکەوت کە باوکم لەو کاتەی دیاریکرابوو زووتر چووەتە لای میوانان و لەوێ هێرشی تیرۆریستی ڕوویداوە. وام دەزانی باوکم کوژراوە، بەڵام پاسەوانێکی پێی وتم کە سەرۆک مستەفا بارزانی تەنها پارچەیەکی بەرکەوتووە و ساغە.
مەسعود بارزانی ڕووداوەکانی دوای هێرشە تیرۆریستییەکە بەم شێوەیە دەگێڕێتەوە:
لە ژووری پێشوازیکردنەکە لەو کەسانەی هاتبوون ٤ کەس بە بۆمب کوژران. ئەو کەسانەی لەسەر کورسییەکانی ڕاست و چەپی باوکم بوون بریندار بوون و ئەوەی توانی ڕابکات، ڕایکرد، بارزانی لە ژوورەکە دەرچوو و بە پیشمەرگەکانی وت: «کەسێکیان لێ نەکوژن، بەڵام هەردوو شۆفێرەکە نەگەیشتنە شێفرۆلێکە - کە وەک ئەوەی تر بۆمبڕێژ کرابوو و ڕۆکێت لە شوێنی چراکانی دواوە بەسترابوون بۆ ئەوەی ئەگەر شۆفێرەکان سەرکەوتن و ڕایانکرد، بتوانن بیانبینن و هەر لە ئۆتۆمبێلەکەدا بەدوایان بکەون، ئەم دوو شۆفێرە چۆن دەڕۆیشتن، بۆمبی دەستییان فڕێدا... کاتژمێر پێنج و بیست و پێنج خولەک بە کوشتنی پیلانگێڕەکان هەموو شتێک کۆتایی هات.
لەو کردەوە تیرۆریستییەدا، ٩ مەلا و ٢ شۆفێر کوژران، ٢ پیشمەرگەش شەهید بوون و چواردەش بریندار بوون. هەروەها کاتێک هەموو خەڵکەکەیان بڵاوە پێ کرد، تۆیۆتاکەی پلاندانراویش تەقییەوە، بەڵام هیچ زیانێکی لێنەکەوتەوە.
بۆ سەرەخۆشی لە بارزانی و دڵخۆشییان! بە ڕزگاربوونی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە هەوڵە تیرۆریستییەکە، سەرەتا سەرکردایەتیی پارتی بەعسی عێراق نامەیەکیان نارد، پاشان سەرۆککۆمار عەبدولسەتار جەواری کە وەزیر بوو، لەسەر ناوی خۆی نارد بۆ لای سەرۆک بارزانی و هەردووکیان بێئاگایی خۆیان لەو کردەوە تیرۆریستییە نیشان دا.
بۆ ئاشکراکردنی ڕاستییەکان و دیاریکردنی ئەو کەسانەی دەستیان لەو کردەوە تیرۆریستییەدا هەیە لیژنەیەکی هاوبەش پێکهێنرا، بەڵام بێ ئەنجام بوو، چونکە بەپێی ئەو زانیارییانەی دەزگای پاراستنی شۆڕش بەدەستی هێنابوون، ڕژێم خۆی ئەم پلانەی ئامادە کردبوو.
ڕەنگە نازم گوزار، سەرۆکی ئەو کاتەی دەزگای هەواڵگریی عێراق، لە جێبەجێکردنی پلانەکەدا ڕۆڵێکی کاریگەری هەبووبێت، بەڵام بڕیاردەر لە سەرووی ئەو بوو، و ئەو تەنها جێبەجێکار بوو.
مەسعود بارزانی لە بەرگی سێیەمی بەشی دووەمی کتێبەکەیدا بە ناوی بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، دەڵێت کە مام جەلال پێی وتووم کە کاتێک لە ساڵی ١٩٨٣ بۆ دانوستان لە شاری بەغدا بوو، سەددام ئەمەی قبووڵ کردبوو کە ئاگای لە هەوڵی کوشتنی مەلا مستەفا بووە و لەبەر ئەوەی ئەو هەوڵە سەرکەوتوو نەبوو، زۆر تووڕە بوو.
چوارەم: هەوڵی کوشتنی مەلا مستەفا بارزانی لە ساڵی ١٩٧٢
دوای هەوڵە تیرۆریستییەکەی دەزگای هەواڵگریی (ئیستخبارات) عێراق لە بارەگای بارزانی، دەزگاکە پەندی لێ وەرنەگرت و چالاکییە تیرۆریستییەکانی بەردەوام کرد، لە ١٥ی تەمموزی ١٩٧٢ کەسێک بە ناوی ئیبراهیم گاباری لە سووریاوە هاتە عێراق و ئیدیعا کرا کە حکوومەتی سووریا بەدوایدا دەگەڕێت، گاباری زۆر سەردانی لقی پێنجی پارتی دیموکراتی کوردستان (پەدەکە)ی دەکرد و پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەزگای هەواڵگریی عێراق دانا، ئەوانیش کارێکیان بۆ دیاریکرد.
نازم گوزار کە ئەو کاتە بەرپرسی هەواڵگریی (ئیستخبارات) عێراق بوو، فەرمانی بە ئیبراهیم گاباری کرد کە خۆی لە بارەگای بارزانی نزیک بکاتەوە و هەوڵی کوشتنی بدات، ئەگەر نەیتوانی بیکوژێت، با یان ئیدریس بارزانی یان مەسعود بارزانی کە کوڕانی ڕێبەری بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان بوون، یەکێکیان بکوژێت. گاباری قبووڵی دەکات و ڕوو دەکاتە ناوچە ڕزگارکراوەکانی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕش و لەوێ داوای بینینی مەسعود بارزانی دەکات چونکە نهێنییەکی گرنگی پێیە.
مەسعود بارزانی لەگەڵ گاباری کۆدەبێتەوە و گاباری داواکاریی هەواڵگریی (ئیستخبارات) عێراق لە مەسعود بارزانی دەڵێت، ئەویش پێی دەڵێت کە وازی لێ نەهێنێت و کارەکەی بەردەوام بکات، بزانن چی تریان لێ دەوێت.
دەزگای هەواڵگریی (ئیستخبارات) عێراق بۆ ئەوەی باوەڕ بکات کە ئەو لە بارەگای بارزانی نزیکە، لە گاباری داوای کرد کە لەگەڵ سەرۆک مستەفا بارزانی، ئیدریس بارزانی و مەسعود بارزانی وێنە بگرێت، ئەم داواکارییەی گاباری لەلایەن مەسعود بارزانی جێبەجێ دەکرێت. بە بردنی وێنەکان بۆ نازم گوزار، باوەڕی بە گاباری کرد و جانتایەکی پڕ لە تی ئێن تی (TNT)یان نارد بۆ ناوچە ڕزگارکراوەکانی ژێر کۆنترۆڵی شۆڕش، بۆ کوشتنی مەلا مستەفا بارزانی و ئەگەر نەیتوانی، بە یەکێک لە دوو کوڕەکەی تی ئێن تییەکە بتەقێنێتەوە.
جانتای تی ئێن تییەکە ڕادەستی هەواڵگریی (ئیستخبارات)ی شۆڕش کرا و پاشان هەواڵی هەوڵە شکستخواردووەکەی کوشتنی بارزانی لە ڕۆژنامەی خەبات بڵاوکرایەوە، بەڵام ڕژێمی بەعسیش وەک کردەوە تیرۆریستییەکانی پێشووی، ئەم هەوڵە تیرۆریستییە ڕەت دەکاتەوە و بێئاگایی خۆی ڕادەگەیەنێت و وەزارەتی ناوخۆش بوونی هەر دەزگایەکی حکوومەتی عێراق لەم هەوڵە تیرۆریستییەدا ڕەت دەکاتەوە.
سەددام حوسێن لیژنەیەکی لێکۆڵینەوەی ڕاستییەکانی پێکهێنا کە لە عەبدولخالق سامەڕائی نوێنەری پارتی بەعس، موکەڕەم تاڵەبانی نوێنەری پارتی کۆمۆنیست، محەمەد مەحموود عەبدولڕەحمان نوێنەری پارتی دیموکراتی کوردستان و عەزیز شەریف و دارا تۆفیق و ئیحسان شێرزاد پێکهاتبوو. لیژنەکە هاتە ناوپردان و سەیری بەڵگەنامەکانی کرد و لەگەڵ ئیبراهیم گاباری کۆبووەوە کە دانپێدانانی بە هەموو شتێکدا کرد و ناوی ئەو ئەفسەرانەی ئاشکرا کرد کە بەشدارییان لە پیلانەکەدا کردووە، لە ناویاندا ئەفسەر باسڵ ئەعرەجی و عەبدولخالق سامەڕائی تێدایە و لە ئیبراهیم گاباری سیمای ئەفسەرەکانیان پرسی و قسەکەی ڕاست دەرچوو، چونکە ئەو ئەوانی دەناسی. سامەڕائی بەڵێنی دا کە ئەنجامی لیژنەی لێکۆڵینەوەکە بە بەرپرسانی خۆی ڕابگەیەنێت، بەڵام پارتی بەعس لە بەرامبەر ئەم ڕووداوە هیچ هەنگاوێکی نەنا، تاوەکو نازم گوزار لە ٢٠ی حوزەیرانی ١٩٧٣ کودەتایەکی ئەنجام دا، بۆ ئەوەی سەرۆککۆمار ئەحمەد حەسەن بەکر لە دەسەڵات دوور بخاتەوە و لە عێراق دەسەڵات بگرێتە دەست، ڕژێمی بەعس ئەو کاتە قبووڵی کرد کە هێرشە تیرۆریستییەکانی ٢٩ی ئەیلولی ١٩٧١ و ١٥ی تەمموزی ١٩٧٢ کاری نازم گوزارە و لەلایەن دەستی دەرەکییەوە ئەنجام دراوە.
جگە لەم هەوڵانە، چەندین هەوڵی تیرۆریستیی دیکەش بە ئامانجی تێکدانی ئاسایشی شۆڕش هەبوون، بەڵام بەهۆی هۆشیاریی دەزگا ئەمنییەکانی شۆڕشەوە، نەیانتوانی هیچ بکەن. ئەوەی گرنگترە ئەوەیە هەرگیز و لەژێر هیچ بارودۆخێکدا سەرکردایەتیی شۆڕش وەڵامی هەوڵە تیرۆریستییەکانی بە هەوڵی تیرۆریستی نەداوەتەوە و شۆڕش و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان هەمیشە تۆڵەی ئەو کەسانەی کردووەتەوە کە ئەو کردەوە تیرۆریستییەیان ئەنجام داوە، نەک ژن، منداڵ و مرۆڤی بێتاوان، ئەمە ئەو شتە بوو کە سەرۆک مستەفا بارزانی بە تەواوی باوەڕی پێی هەبوو و هەمیشە دەوروبەرەکەی و سەرکردەکانی هێزی پێشمه‌رگه‌ی کوردستان-ی هان دەدا کە هەرگیز ئۆپەراسیۆنێک ئەنجام نەدەن کە تێیدا مرۆڤی بێتاوان بکوژرێن.
سەرچاوە:- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی یەکەم، 1931-1958، چاپی یەکەم (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە، 2004).
- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی دووەم، شۆڕشی ئەیلوول 1961-1975، چاپی یەکەم (هەولێر، چاپخانەی وەزارەتی پێشمەرگە، 2004).
- ئەرشیفی دەستەی ئینسایکلۆپیدیای پارتی دیموکراتی کوردستان.